ΤΑ ΜΑΝΤΕΙΑ, Η ΜΑΝΤΙΚΗ, ΟΙ ΜΑΝΤΕΙΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΘΡΗΣΚΕΙΑ & ΑΛΛΟΥ

ΤΑ ΜΑΝΤΕΙΑ ΚΑΙ ΕΙΔΗ ΤΟΥΣ

Μαντείο καλείται ο τόπος όπου μαντεύεται, λαμβάνει κανείς τον χρησμό, χρηστήριο «το εν Δελφοίς μαντείον». Το μαντείο ήταν κατά την αρχαιότητα τόπος, εις τον οποίο ασκούνταν η μαντική από είδος ιερατικού σώματος και περιελάμβανε τρία ουσιώδη στοιχεία:

1. τον εμπνευστή θεό

2. το ιερατείο

3. και την τοποθεσία στην οποία η παράδοση είχε αποδώσει ειδικές δυνάμεις.

Εκούσια θυσία κόρης. Η Μακαρία θυσιάστηκε για να επαληθευθεί ο χρησμός σύμφωνα με τον οποίο μόνο αν θυσιάζονταν μια κόρη από αρχοντική γενιά θα νικούσαν οι Ηρακλείδες τους Αργείους. Λεπτομέρεια από κρατήρα της Απουλίας, 360 π.Χ., Μπάρι αρχαιολογικό Μουσείο (Πηγή: Περιοδικό Αρχαιολογίας - Ιστορίας των Πολιτισμών «Corpus», τεύχος 48, Άρθρο «Παιδί και Βία στην ελληνική μυθολογία (κοινωνικά φαινόμενα και μυθολογικοί συσχετισμοί), η βία προς τα παιδιά και η πολιτιστική εμπειρία της κλασσικής Αθήνας», Σπυρίδων Δ. Σπυρόπουλος, Πανεπιστήμιο Αιγαίου, σελίδα 66)

1. το δαιμόνιο - δαίμονας «θεός» δεν γνωρίζει το μέλλον

2. γι’ αυτό ο χρησμός που δίνει «θα νικήσετε στον πόλεμο αν θυσιαστεί η Μακαρία» δεν αποδεικνύει γνώση του μέλλοντος αλλά

3. αποτελεί κάλεσμα προς ανθρωποθυσία ώστε να βοηθηθούν οι Ηρακλείδες από τον δαίμονα εφόσον ο δαίμονας ικανοποιηθεί δια μέσω της θυσίας

4. αν ο δαίμονας γνώριζε ότι στο μέλλον θα νικήσουν οι Ηρακλείδες γιατί να ζητήσει ανθρωποθυσία; ή αλλιώς

5. τι χρειάζεται μια θυσία αν τα μελλούμενα είναι προδιαγραμμένα (Μοίρα - Ειμαρμένη;) δηλαδή

Τα μαντεία αποτελούσαν τεράστιες δυνάμεις και άσκησαν επί μακρύτατο χρονικό διάστημα μέγιστη επιρροή επί της τύχης όχι μόνο των ατόμων αλλά και ολόκληρων πόλεων. Τα ιερατεία τους ήταν σωματεία κλειστά, των οποίων τα μέλη ενεργούσαν προς το συμφέρον της κοινότητας. Το πρόσωπο του θεού, το οποίο ομιλούσε δια μέσω του μαντείου, ήταν αδιάφορο. Κάθε φυλή συμβουλεύονταν τον πατρόνα της, όλοι δε οι θεοί και όλοι οι ήρωες πιστεύονταν ότι γνώριζαν τα μυστικά του πεπρωμένου και μπορούσαν να τα αποκαλύψουν στους θνητούς. Το ιερατείο το οποίο υπήρξε το κυριότερο στοιχείο δύναμης των μαντείων, δεν ήταν πάντοτε κοινοτικά οργανωμένο. Ενίοτε μάλιστα εξέλιπε ολοκληρωτικά. Συνήθως όμως το μαντείο εξυπηρετούνταν από κοινοτικά οργανωμένο ιερατείο. Κάθε τόπος δεν θεωρούνταν κατάλληλος για την ίδρυση μαντείου. Έπρεπε να έχει καθαγιαστεί από την παράδοση με κάποια επιφάνεια η με τον θάνατο θεοποιημένου ήρωα ή με εξαιρετικό γεγονός. Μαντεία υπήρχαν τριών ειδών:

1. θεών

2. ηρώων

3. θνητών

Μεταξύ των θεών η Γη η Γαία θεωρούνταν ως η κατ’ εξοχήν μαντική θεά. Προείπε και την τύχη και αυτών των θεών Κρόνου και Δία. Τα μαντεία της Ολυμπίας, των Δελφών, της Δωδώνης κ.λ.π. ήσαν κατ’ αρχάς μαντεία της Γης. Επίσης οι Έλληνες πίστευαν και στην μαντική δύναμη του ύδατος και του πυρός και επομένως και των προσωποποιήσεων των στοιχείων αυτών της φύσης. Οι Ναϊάδες, οι Νύμφες, ο Ήλιος, η Σελήνη, η Εκάτη κ.τ.λ. θεωρούνταν ως μαντικές θεότητες. Τα σπουδαιότερα μαντεία της αρχαιότητας ήταν της Δωδώνης, της Ολυμπίας, το Αμμώνιον στην Λιβύη, των Δελφών, τα Ασκληπιεία κ.λ.π.

ΟΙΩΝΟΣ & ΟΙΩΝΟΣΚΟΠΟΣ

ΟΙΩΝΟΣ

Καλείται

1. Πτηνό το οποίο πετά μόνο όχι κατ’ αγέλη

2. η εκ της πτήσης ή της κραυγής των τοιούτων πτηνών μαντεία - προφητεία

3. σημείο που δηλώνει μέλλουσα ενέργεια ή κατάσταση, μαντικό σημείο, προμήνυμα «καλὸς - κακὸς οἰωνός»

Γενικότερα οιωνοί καλούνται τα διάφορα σημεία, τα οποία εκλαμβάνονται υπό του λαού ως προγνωστικά του μέλλοντος, ειδικότερα δε τα εκ των πτηνών. Ή πίστη ότι είναι δυνατό κατάλληλη ερμηνεία των απροσδόκητα προσφερομένων σημείων (αστραπών, εμφανίσεων κομητών, παραδόξων εμφανίσεων του ηλίου και της σελήνης, ιδιορρύθμων σχημάτων και χρωματισμών νεφών, πτήσεων ή φωνών των πτηνών, ασυνήθιστων σωματικών εκδηλώσεων, όπως φτερνίσματα, παλμών των οφθαλμών, συναντήσεων απροόπτων κλπ.) να οδηγήσει στην πρόγνωση του μέλλοντος είναι παλαιότατη και απαντά σε όλους τους κατά φύση ζώντας λαούς, ως προϊόν του εσφαλμένου συλλογισμού, κατά τον οποίο ότι ακολουθεί είναι αποτέλεσμα αυτού. Η μελέτη και η προσπάθεια ερμηνείας πάντων τούτων των σημείων, σε μερικούς λαούς εξήλθε τα όρια της επ' ευκαιρίας ερμηνείας και ανυψώθηκε σε ειδική τέχνη, την «οἰωνοσκοπίαν», με εξ επαγγέλματος εκπροσώπους, τους «οἰωνοσκόπους»

Έλληνες

Στους Έλληνες η οιωνοσκοπία ήταν μεν συνήθης από παλαιότατους χρόνους, αλλά δεν έλαβε μεγάλη, συστηματική και αυτοτελή ανάπτυξη. Συνήθως περιορίζονταν στην παρατήρηση των πτηνών (από όπου έλαβε και το όνομα: «οἰωνός» = πτηνό), ασχολούνταν όμως και με τα μετεωρολογικά φαινόμενα και σημεία (τέρατα) και με άλλης προελεύσεως σημεία, η ερμηνεία των οποίων, γνωστή σε όλους, δεν απασχολούσε ιδιαίτερη κατηγορία ανθρώπων. Ο λαός, από τον οποίο η οιωνοσκοπία έλαβε συστηματικό χαρακτήρα και αποτέλεσε δημόσια λειτουργία, βάση του κύρους και της αυθεντίας της πολιτείας, είναι ο ρωμαϊκός λαός.

Κλουβιά με ιερές όρνιθες (Πηγή: Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος ΙΗ΄, σελίδα 789)

Ρωμαίοι

Οι οιωνοί (auspicial) στην Ρώμη υπάγονταν σε ορισμένους κανόνας, το σύνολο των οποίων αποτελούσε το οιωνοσκοπικό δίκαιο (jus augurum), είδος επιστήμης τελούσης υπό την φύλαξη του συλλόγου των οιωνοσκόπων, «ερμηνευτών του Διός». Οι οιωνοσκόποι διαιρούσαν τους οιωνούς σε 4 κατηγορίες:

1. Ουράνιους οιωνούς (caelestia auspicial ή auguria), περιλαμβάνοντας τα μετεωρολογικά φαινόμενα, με τα οποία η θεότητα εκδήλωνε την βούλησή της και ιδίως την αστραπή και την βροντή, οι οποίες είναι οιονεί λόγοι απαντητικοί του Διός. Αν η αστραπή κατευθύνονταν από δεξιά προς τα αριστερά , αυτό αποτελούσε κακό οιωνό, αν αντίθετα από αριστερά προς τα δεξιά καλό. Αστραπή σε ανέφελο ουρανό αποτελούσε τον κατ’ εξοχήν καλό οιωνό του Δία.

2. Οιωνούς των πτηνών (auspicial ex avibus) τούς παλαιοτέρους προφανώς από όλους, που έδωσαν και το όνομά τους στην οιωνοσκοπική επιστήμη (εκ του avis = πτηνό και spicere = παρατήρηση). Όλα τα πτηνά δεν μπορούσαν ν' αποτελέσουν αντικείμενο οιωνισμού και όλα τα οιωνοσκοπικά πτηνά δεν έπρεπε να παρατηρούνται κατά τον ίδιο τρόπο. Στον γύπα και τον αετό παρατηρούσαν μόνο την πτήση (alites), στα άλλα πτηνά μόνο τον κρωγμό, όπως στον κόρακα την γλαύκα κλπ. (oscines). Άλλων πτηνών τέλος παρατηρούσαν ταυτοχρόνως την πτήση και το κρωγμό, όπως του δρυοκολάπτη.

3. Οιωνούς εκ της ορέξεως ιερών ορνιθών (auspicial ex tripudiis). Ο οιωνισμός αυτός είχε το πλεονέκτήμα ότι μπορούσε να γίνει σε κάθε εποχή και σε κάθε στιγμή. Χρησιμοποιούνταν κυρίως κατά τις εκστρατείες, γι΄ αυτό και κάθε στρατιά ήταν εφοδιασμένη με τις ιερές της όρνιθες. Αναλόγως του τρόπου κατά τον οποίο η όρνιθα λάμβανε την τροφή της, συνήγαγαν και τις αναμενόμενες απαντήσεις. Ταχεία λήψη της τροφής της, τόσο ταχεία ώστε τμήματα αυτής να πίπτουν εκ του ράμφους, ήταν αίσιος οιωνός.

4. Τυχαίους οιωνούς (dirae) παντότε κακής σημασίας, ως π.χ. ο γρυσμός ποντικού, ο τριγμός επίπλου, το σβήσιμο Ιερής λυχνίας κλπ

Η οιωνοσκοπία είχε τεραστία σημασία δια το δημόσιον ρωμαϊκό δίκαιο. Οι Ρωμαίοι ουδέν επιχειρούσαν χωρίς να συμβουλευτούν τους θεούς. Η τύχη του κράτους εξαρτιόνταν πολλές φορές από τον τρόπο από τον οποίο ερμήνευαν τα σημεία των θεών και ευρίσκονταν επομένως στα χέρια των οιωνοσκόπων. Γι’ αυτό το λόγο οι ρωμαίοι είχαν κανονίσει με μεγάλη φροντίδα τον τρόπο του οιωνισμού και είχαν καθορίσει ποιοι άρχοντες είχαν το δικαίωμα να συμβουλεύονται οιωνούς, να αντιπροσωπεύουν δηλαδή παρά τους θεούς τον ρωμαϊκό λαό Υπό το μοναρχικό καθεστώς, ο βασιλεύς ήταν ο μοναδικός κάτοχος του δικαιώματος των οιωνών, σε όλη του την πληρότητα, μπορώντας να τον μεταβιβάζει σε ανάγκη. Αλλά το σύστημα της ελευθέρας πολιτείας περιέπλεξε την θεωρία και την πρακτική των οιωνών. Κατ’ αρχάς εμπιστεύθηκαν τους οιωνούς σε δύο άρχοντες με ίσα δικαιώματα. Όταν οι ύπατοι έχασαν τον ιερατικό τους χαρακτήρα, το δικαίωμα του εγκαινιασμού με οιωνούς τους λειτουργούς της δημοσίας λατρείας απενεμήθη στον pontifex maximus. Όταν δε οι πληβείοι στερήθηκαν τους ιδιωτικούς οιωνούς, διεκδίκησαν το δικαίωμα του να εκλέγονται ύπατοι και τους αντιπροβλήθηκαν θεολογικοί λόγοι, πρέπει, κατά την συνδιαλλαγή, η οποία δημιούργησε για το χρονικό διάστημα (444-367) χιλίαρχους με υπατική εξουσία, να εισήχθη διαφορά τις μεταξύ των οιωνών των εκ πατρικίων χιλίαρχων και των οιωνών των εκ πληβείων. Η μεταμόρφωση της ταμιείας στην αρχή cum imperio (447), η θέσπιση της τιμητείας (443), της στρατηγίας και της επιδιφρίου αγορανομίας (366), η δημιουργία εκτάκτων αρχών, η παράταση των τακτικών αρχών δια διανομής του οιωνιστικού δικαιώματος σε περισσοτέρους, κατέστησαν απαραίτητο μία αναθεώρηση της θεωρίας. Παρέστη ανάγκη, επί τη προόψει αναπόφευκτων συγκρούσεων, να καθορισθεί η σχετική αξία στα χέρια των διαφόρων αρχόντων οιωνών. Διαίρεσαν τότε τις αρχές και τους οιωνούς τους σε μείζονες (auspicial maxima) και σε ελάσσονες (auspicial minora). Οι μείζονες οιωνοί υπήρχα εκεί όπου υπήρχε imperium, δόθηκαν δηλαδή: στους υπάτους (ή υπατικούς χιλίαρχους) και τους στρατηγούς (praetores), εκ των εκτάκτων δε και των διανεμημένων αρχών στους δικτάτορες, τους ανθυπάτους και τους προπραίτωρες, ίσως δε και τους ίππαρχους. Οι τιμητές, στερούμενοι imperiumι, είχαν τιμητικά μόνο μείζονες οιωνούς. Οι επιδίφριοι αγορανόμοι και οι ταμίες έλαβαν ελάσσονες οίωνούς. Όσες φορές οι ελάσσονες άρχοντες εξηγούσαν δυσμενή οιωνό επί ενός θέματος, ενώ οι μείζονες ευμενή, τότε ελάμβανε χωράν η obnuntiatio, δηλαδή απαγόρευση δράσεως κατά τα πορίσματα του οιωνισμού των μειζόνων αρχόντων.

Οιωνοί λαμβάνονταν σε όλες τις σημαντικές περιστάσεις της δημοσίας ζωής, προ της εκλογής ενός άρχοντος, προ της συγκλήσεως εκκλησίας, κατά την ημέρα της αναλήψεως των καθηκόντων υπό κάποιου άρχοντα, προ της αναχωρήσεως στρατιάς κλπ. Από την εποχή του Σύλλα άρχεται ή παρακμή της οιωνοσκοπίας, ως αποτέλεσμα της μειώσεως των δικαιωμάτων και της σημασίας των διαφόρων αρχόντων, προς τους οποίους ήταν στενά συνδεδεμένη. Από τον Αύγουστο και μετά, με την επαναφορά της βασιλείας, οι οιωνοί έχασαν την σημασία τους και παρέμειναν απλώς ως ένα νεκρός θρησκευτικός τύπος, κληρονομηθείς από το παρελθόν.

Παραλλήλως προς τους δημοσίους οιωνούς υπήρχαν και οι ιδιωτικοί οιωνοί (auspicial private) οι οποίοι είναι ελάχιστα γνωστοί και περιέπεσαν νωρίς σε αχρηστία. Μεταξύ των ιδιωτικών οιωνών και των δημοσίων οιωνών υπάρχει διαφορά αξίας και όχι χαρακτήρα. Η οικογένεια, κύτταρο της πολιτείας, είχε ως μεσάζοντα μεταξύ αυτής και του Διός τον αρχηγό της, τον pater famiglias. Οι ιδιωτικοί οιωνοί εξηγούνταν, εν ανάγκη, από ιδιώτες οιωνοσκόπους, όπως οι δημόσιοι από τους δημόσιους. Οι ιδιώτες οιωνοσκόποι απολάμβαναν κατ’ αρχάς μεγάλη τιμή στην κοινωνική οργάνωση διότι αποτελούσαν απαραίτητη προϋπόθεση του δικαιώματος των δημοσίων οιωνοσκόπων.

Συστηματική σπουδή των οιωνών βρίσκει κανείς στις «Βέδες» των Ινδιών και στους Ασσυροβαβυλωνίους, όπου τα περί οιωνών ήταν γραμμένα σε μέγα συστηματικό έργον του οποίου μερικές πινακίδες διασώθηκαν), οι δε οιωνοσκόποι αποτελούν μέρος του ιερατείου.

Κατά τους ελληνορωμαϊκούς και τους μεταγενεστέρους χρόνους, οι οποίοι διακρίνονται δια την εξ επιδράσεως της Ανατολής μεγάλη δεισιδαιμονία των, η οιωνοσκοπία ανεπτύχθη σε ποικίλα συστήματα, εξ ων προέρχονται και τα λίαν διαδεδομένα οιωνοσκοπικά βιβλία (βροντολογία, σεισμολογία, περί διοσημειών κλπ.). Κατά τους βυζαντινούς χρόνους η πίστης στους οιωνούς ήταν κραταιοτάτη, και κατεβάλλονταν μεγάλη προσοχή για την συναγωγή οιωνών κατά κρίσιμους στιγμές του βίου, γεννήσεις, βαπτίσεις, γάμους κ.λ.π. Και σήμερα ακόμη παραμένουν ικανά λείψανα της πίστης στους οιωνούς, όχι μόνο στον ελληνικό αλλά και σε άλλους λαούς. Έτσι π.χ. η συνάντηση ιερέα κατά το πρωί, η φωνή γλαυκός, ο τριγμός επίπλων, το φτάρνισμα, το λόξιγκας, η εμφάνιση λαγού, ο παλμός των οφθαλμών, ο βόμβος των αυτιών κ.λ.π. είναι από τους συνηθέστερους οιωνούς, οι οποίοι ερμηνεύονται σήμερα.

Παπακωσταντίνου Θ., φιλόλογος, Μεγάλη ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος ΙΗ΄, σελίδα 788 - 789

ΟΙΩΝΟΣΚΟΠΟΣ

Είναι εκείνος που εξετάζει τους οιωνούς, που αναζητά την θέληση των θεών από μαντικά σημεία, ο μάντης.

Οι οιωνοσκόποι (augures), όπως και το όνομα των μαρτυρεί και στην ελληνική και στην λατινική γλώσσα, ήσαν κατ’ αρχάς μάντεις ασκούντες την ορνιθομαντεία. Αλλ’ ήδη από τους Ετρούσκους προστέθηκε στην ειδικότητα τους (ή οποία συνίστατο στην παρατήρηση της πτήσης των πτηνών) και την παρατήρηση των παντός είδους σημείων, τα οποία εμφανίζονταν εντός του τεμένους (templum), του νοητού δηλαδή τετραγώνου, όπερ χάραζαν επί του ουρανού. Επειδή δε τόσο η πολιτεία όσο και οι ιδιώτες είχαν ανάγκη να συμβουλεύονται τους θεούς, ιδρύθηκε ειδικός σύλλογος στην Ρώμη με την ειδική εντολή της ερμηνείας των δημοσίων οιωνών, δηλαδή των σημείων, τα οποία απέστελλαν οι θεοί ως απάντηση στα τιθέμενα ερωτήματα. ο σύλλογος των οιωνοσκόπων (augures publici popyli Romani Quiritium) είναι κατά πάσα πιθανότητα ο αρχαιότερος των Ιερατικών συλλόγων στη Ρώμη. Οι οιωνοσκόποι βοηθούσαν τους άρχοντας, όταν αυτοί λάμβαναν τους οιωνούς. Χάρασσαν το τέμενος και ανήγγελλαν τα σημεία, τα όποια παρατηρούσαν (nuntiario). Κυρίως τρεις πηγές χρησιμοποιούσαν οι οιωνοσκόποι δια το έργον τους: την πτήση ή κραυγή των πτηνών, την όρεξη των Ιερών ορνίθων και τις αστραπές. Το οιωνοσκοπικό δίκαιο αναπτύχθηκε στην Ρώμη σε υπέρτατο βαθμό, οι οιωνοσκόποι ήσαν περιπτωσιολόγοι, όχι Ιερείς, και είχαν λεπτομερή καταγραφή του τρόπου, κατά τον οποίο έπρεπε να γίνεται η παρατήρηση, των τύπους κατά τους οποίους έπρεπε να υποβάλλονται τα ερωτήματα κλπ. Το αρχείο του συλλόγου των οιωνοσκόπων δημιούργησε και ιδιαίτερη φιλολογία, ήτις δυστυχώς χάθηκε. Η μεγάλη πολιτική σημασία των οιωνών εξηγεί την σημασία των περιπτωσιολογικών προβλημάτων της οιωνοσκοπίας. Ό σύλλογος των οιωνοσκόπων φαίνεται ότι κατ’ αρχάς αποτελέθηκε εκ τριών μελών, τα οποία κατόπιν έγιναν τέσσαρα ή πέντε. Το 300 π. Χ. ο ογούλνιος νόμος υποχρέωσε τους τέσσερις πατρικίους οιωνοσκόπους να προσλάβουν στον σύλλογό τους και άλλους πέντε πληβείους. Ο Σύλλας ανέβασε τον αριθμόν των οιωνοσκόπων σε δεκαπέντε. Ίσοι προς αλλήλους οι οιωνοσκόποι, συνέρχονταν άπαξ του μηνός στην ακρόπολη (arx) του Καπιτωλίου. Είχαν υπό τις διαταγές τους ένα αγγελιαφόρο και μερικούς ορνιθοτρόφους, τελούσαν δε στην διάθεση του κράτους και των διαφόρων αρχόντων και υπό την δικαιοδοσία του μεγάλου ποντίφικα.

Παπακωσταντίνου Θ., φιλόλογος, Μεγάλη ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος ΙΗ΄, σελίδα 789

ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ «ΟΙΩΝΟΣΚΟΠΟΙ»

α. Προμήθεια 2007

Αριστερά: Βίντεο. Μέγεθος: 333Kb -  Διάρκεια: 36΄΄. Ένας δυνατός αέρας (φυσικότατο φαινόμενο) εκλαμβάνεται από τους νεοπαγανιστές ως σημάδι που ερμηνεύει τα μελλούμενα ή τα παρόντα γεγονότα (παρουσία 12 θεών): «Promitheia 2007 dromeno aeras. irinikaterini: OIVNOS! OIVNOS! W 8EOI...» [Μτφρ: Προμήθεια 2007 δρώμενο αέρας. ΕιρήνηΚατερίνη: ΟΙΩΝΟΣ! ΟΙΩΝΟΣ! Ω ΘΕΟΙ...] (Πηγή: http://www.youtube.com/watch?v=0yJhbG2TmlM)

Δεξιά: «Αυτό που διαφοροποίησε όμως την φετινή διοργάνωση (22, 23, 24 Ιουνίου) από τις προηγούμενες ήταν οι κακοί οιωνοί που εκδηλώθηκαν κατά τη διάρκειά της. [...]Τρεις περίεργοι οιωνοί σφράγισαν τα Προμήθεια του 2007: η φλόγα του προμηθεϊκού φωτός αρνείται να ανάψει · Ο θάνατος ενός Καλάς έρχεται να ματαιώσει ένα από τα δρώμενα · και τέλος, ο καυτός (!) αέρας που κατέβηκε από το βουνό και φυσώντας δυνατά έσβησε τις φλόγες που συνόδευαν το κεντρικό δρώμενο της εκδήλωσης! Ορισμένοι μάλιστα συνέδεσαν τις εντάσεις που εκδηλώθηκαν μεταξύ των υπευθύνων (σημ: έριδες), με αυτούς τους οιωνούς.» (Πηγή: Προμήθεια 2007, Γιάννης Θεοδόσης (Λυκόφρων), Περιοδικό Τρίτο Μάτι, τεύχος 154, σσ. 30-31)

«Το ράσο δεν κάνει τον παπά», αλλά εις τον νεοπαγανιστικό χώρο «η αρχαία "κελεμπία" (πρβλ. χιτώνες) κάνει τον οινωσκόπο». (Πηγή: http://www.youtube.com/watch?v=d4moWO1kXuA)

β. Ολυμπείον 2007

Αριστερά:  «Ο κόσμος παρατηρεί τα γεράκια που έκαναν κύκλους στον αττικό ουρανό πάνω από τον Ολυμπιείον την ώρα της (νεοπαγανιστικής) τελετής». (Πηγή: Έκκαρης, περιοδικό Τρίτο Μάτι, τεύχος 149, άρθρο «Τι συνέβει στο Ολυμπίειον στην τελετή του ΕΛΛΗΝ.Α.Ι.Σ. την Κυριακή 21 Ιανουαρίου», σελ. 23)

Αναφέρει ο Έκκαρης:  «Κατά την διάρκεια της τελετής, που πραγματοποιήθηκε υπέρ ειρήνης, απελευθερώθηκαν λευκά περιστέρια που -κατά δήλωση της κας Πέππα- δεν πειράχτηκαν από τα γεράκια -που όντως- έκαναν κύκλους πάνω από τον χώρο κατά την διάρκεια της τελετής.» (Πηγή: Έκκαρης, περιοδικό Τρίτο Μάτι, τεύχος 149, άρθρο «Τι συνέβει στο Ολυμπίειον στην τελετή του ΕΛΛΗΝ.Α.Ι.Σ. την Κυριακή 21 Ιανουαρίου», σελ. 22)

Το ότι τα γεράκια δεν επιτέθηκαν στα περιστέρια και έκαναν κύκλους πάνω από το ιερό του Δία κατά την διάρκεια της τελετής είναι:

α. Καλός ή κακός οιωνός;

β. Παγανιστικό Θαύμα;

γ. Το α & το β μαζί;

δ. Αν τίποτα από όλα αυτά δεν συμβαίνει, τότε γιατί αυτό το γεγονός τυγχάνει διπλής αναφοράς (πρόλογος συνέντευξης και λεζάντα φώτο) από εκείνη την θρησκεία που διαδίδει ανάμεσα στους κανόνες της το εξής «... απόδιωχνε τις δοξασίες και τα δόγματα και την τυραννία των κατεστημένων, αντιεπιστημονικών ιδεών, που δυναστεύουν τις συνειδήσεις των ανθρώπων και που προωθούν πάντα τον τρόμο και την πλάνη»; (Πηγή: Ντορέτα Πέππα, Περιοδικό Τρίτο Μάτι, τεύχος 142, ένθετο «Το Σωματείο ΕΛΛΗΝ.Α.Ι.Σ.» για την αναγνώριση του Δωδεκαθέου και οι απαντήσεις του Π. Μαρίνη [προς το Τ.Μ.]»)

Περισσότερα για την εκδήλωση αυτή στην σελίδα Ν. Πέππα.

ΠΥΡΟΜΑΝΤΕΙΑ

Κατά την αρχαιότητα καλούνταν έτσι η μαντεία η οποία γίνονταν με κύριο μέσο την φωτιά, είτε δια παρατηρήσεως του τρόπου κατά τον οποίο καίγονταν μικρά τεμάχια ξύλου ριπτόμενα στο πυρ της θυσίας, είτε δια της ρίψης στην φωτιά πίσσας κονιοποιημένης, η οποία έπρεπε να αναφλεχτεί αυτοστιγμή για να είναι ευνοϊκός ο οιωνός, είτε δια ανάμματος λαμπάδων αλειμμένων με πίσσα, οι οποίοι ανήγγειλαν ευτυχή έκβαση, αν και η αναδυόμενη φλόγα ήταν πυραμοειδής καθαρή και άνευ καπνού, δυσάρεστο δε έκβαση, αν η φλόγα ήταν χαμηλή, μελανή και διακεκομένη. Υπό του Ελληνικού λαού σήμερα, φωτιά που υποβόσκει στην εστία θεωρείται ως υποδηλών ότι ύπουλα κάποιος φθονεί η διαβάλει τον ιδιοκτήτη της οικίας. Φωτιά που σπινθηρίζει πιστεύεται ότι προμηνύει ξηρασία. Αν η γάτα στρέψει τα νώτα προς την φωτιά, μαρτυρεί μεταβολή του καιρού. Αν τυχαία καεί μέρος του ενδύματος ή καλύμματος κάποιου, αυτό θεωρείται κακός οιωνός.

Πηγή: Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος Κ, σελίδα 937 

ΤΟ ΝΕΚΡΟΜΑΝΤΕΙΟ ή ΝΕΚΥΟΜΑΝΤΕΙΟ

Τόπος όπου επικαλούνται τα πνεύματα των νεκρών για να ερωτηθούν από τους θνητούς περί του μέλλοντος. Συνήθως κατάλληλοι τόποι για αυτή την μαντεία θεωρούνταν διάφορες φαραγγώδεις οπές, οι οποίες νομίζονταν ως στόματα του Άδη. Νεκρομαντεία υπήρχαν στην γέφυρα της Ηπείρου, στον Αχέροντα ποταμό, στο Ηράκλειο του Πόντου, στην Κύμη της Κάτω Ιταλίας, στο Ταίναρο, δίπλα στην Ιεράπολη της Φρυγίας και αλλού. Τα νεκρομαντεία ονομάζονταν και Πλουτώνεια και Χαρώνεια. Κατά την αρχαιότητα, ως γνωστό τρία ήσαν τα περιώνυμα νεκυομαντεία (εκ του «νέκυς», που κατά κυριολεξία σημαίνει στα αρχαία Ελληνικά, το «είδωλο - ψυχή» του νεκρού): το νεκυομαντείο του Αχέροντα, εκείνο της Ηράκλειας (στον Πόντο) και αυτό του Ταινάρου.

Ειδικά το πρώτο, αυτό του Αχέροντα (εκ του «ἂχεα- ρέων» ή από την ρίζα «αχ» που σήμανε ύδωρ όπως και ο Αχελώος) στην Ήπειρο υπήρξε το γνωστότερο, εφόσον σύμφωνα με την Ελληνική παράδοση, εκεί βρίσκονταν η «είσοδος στον Άδη» (Ομήρου Οδύσσεια κ. 513). Στην συμβολή των ποταμών Αχέροντα (το όνομα του ποταμού αυτού έγινε στα αρχαία χρόνια συνώνυμο με τον Άδη «ἐν Ἀχέροντος, εἰς Ἀχέροντος, εἰς δόμον Ἀχέροντος, εἰς μέλαθρα Ἀχέροντος» και Κωκυτού, είχε δημιουργηθεί η ελώδης λίμνη της Αχερουσίας, την οποία οι ψυχές διαπερνούσαν με την βάρκα του Χάροντα, καθ’ οδών προς τον Άδη. Στην όχθη της Αχερουσίας, σε ένα σπήλαιο ενός κωνικού βράχου, είχε κτισθεί από αρχαιοτάτων χρόνων (εξ’ ου και τα Κυκλώπεια τείχη του) το νεκρομαντείο του Αχέρωντα (Ηρόδοτος V. 92 η΄). Πάνω ακριβώς από το μαντείο βρίσκονταν η εσχάρα, όπου γίνονταν οι αιματηρές τελετές των εναγισμών. Κάτω από την οπή της εσχάρας βρίσκονταν το άδυτο του νέκυο/νεκρομαντείου. Πρόκειται για μια υποβλητική στοά, όπου χύνονταν το αίμα και οι χοές των εναγισμών και έρχονταν οι ψυχές των νεκρών για να πιουν και να ζωντανέψουν.

Δίπλα από τα νεκρομαντεία βρίσκονταν τα εγκοιμητήρια (όπως και στα Ασκληπιεία), συνήθως έγγλυφες κλίνες σε βράχους, που ονομάζονται «όλμοι». Εκεί οι πιστοί, «καθ’ ύπνους», έρχονται σε επικοινωνία με τα εγκαλούμενα πνεύματα.

Η ΝΕΚΡΟΜΑΝΤΕΙΑ ή ΝΕΚΥΟΜΑΝΤΕΙΑ

Νεκρομαντεία είναι η πνευματική επικοινωνία με τους νεκρούς προς την επίτευξη μαντείας. Ήταν η τέχνη της επίκλησης των νεκρών για την φανέρωση απόκρυφων ή μελλοντικών πραγμάτων. Η λατρεία των νεκρών και η πίστη στην αθανασία της ψυχής είναι τα αίτια στα οποία οφείλεται η νεκρομαντεία ή νεκυομαντεία. Οι αρχαίοι πίστευαν ότι η ψυχή των πεθαμένων, αποχωρίζεται από το σώμα και περιπλανάται μεταξύ των ζωντανών. Με αυτή την σκέψη ήταν εύκολα να υποθέσουν ότι θα μπορούσαν να την επικαλεστούν είτε με την απλή τους βούληση, είτε με την βοήθεια μυστηριωδών τελετών (νέκυια). Οι τάφοι υπήρξαν οι πρώτοι τόποι στους οποίους ασκήθηκε για πρώτη φορά η νεκρομαντεία. Οι ζωντανοί προσκόμιζαν στους νεκρούς τροφές και αρώματα και με την βοήθεια διάφορων επωδών προσπαθούσαν να καλέσουν τις σκιές τους.

ΑΝΑΤΟΛΗ ΚΑΙ ΕΒΡΑΙΟΙ

Η αντίληψη του δυνατού της επικοινωνίας των ζωντανών με τους νεκρούς γεννήθηκε στην Ανατολή και στους Εβραίους έλαβε σαφή και καθορισμένο χαρακτήρα. Μολονότι πουθενά στην Παλαιά Διαθήκη δεν γίνεται ρητά λόγος περί της αθανασίας της ψυχής, το γεγονός ότι οι Εβραίοι χρησιμοποιούσαν διάφορες μεθόδους για την επίκληση της σκιάς των νεκρών πείθει ότι στον λαό αυτόν υπήρχε η πίστη της αθανασίας της ψυχής. Τα βιβλικά παραδείγματα της νεκρομαντείας αφθονούν, σπουδαιότερο δε είναι το παράδειγμα της πρόσκλησης της σκιάς του Σαμουήλ προ του Σαούλ υπό τινός πυθωνίδος. Η δεισιδαιμονία αυτή άφησε τα ίχνη της και στην αυτή ακόμη την νομοθεσία του περιούσιου λαού. Στο Δευτερονόμιο ο Μωυσής λέει «οὐκ εὑρεθήσεται ἐν σοι… τερατοσκόπος ἐπερωτῶν τους νεκρούς, ἒστι γάρ βδέλυγμα κυρίῳ τῷ θεῷ σου πᾶς ποιῶν ταῦτα» (ιη΄, 11). Υπό τους ειδωλολάτρες ηγεμόνες η νεκρομαντεία ήταν σε μεγάλη χρήση και οι δε μέθοδοι αυτής γίνονταν γνωστοί σε όλους τους Ιουδαίους. Δεν είναι καθόλου απίθανο όλη αυτή η διάδοση της νεκρομαντείας να οφείλεται και σε απάτες διάφορων επιτήδειων εγγαστρίμυθων, οι οποίοι με τις ικανότητές τους έπειθαν τους αφελείς ότι ομιλεί ο νεκρός τους. Έτσι εξηγείται γιατί στην Ελληνική μετάφραση των Ο’ ο Εβραϊκός όρος obot (νεκρομάντης) αποδίδεται με τον όρο εγγαστρίμυθος. Στους Εβραίους, όπως και στους Σύριους, συναντάται και μια τρομερή μέθοδος νεκρομαντείας: φόνευαν παιδί, έκοβαν το κεφάλι του, το ταρίχευαν, το τοποθετούσαν πάνω σε μεταλλικό έλασμα, επί του οποίοι είχαν χαράξει το όνομα του πνεύματος ή της θεότητας την οποία ήθελαν να επικαλεστούν και κατόπιν μάντευαν.

ΕΛΛΗΝΕΣ & ΡΩΜΑΙΟΙ

Οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι νεκρομάντες ήταν λιγότερο σκληροί. Στην Ελλάδα η νεκρομαντεία ασκούνταν σε δικούς της ναούς. Ο Περίανδρος, ο τύραννος της Κορίνθου συμβουλεύθηκε το πνεύμα της συζύγου του στο νεκρομαντείο της Θεσπρωτίας για να ανακαλύψει κρυμμένες ξένες παρακαταθήκες. Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι το φάσμα του νεκρού του Παυσανία, τον οποίοι οι Λακεδαιμόνιοι ανάγκασαν να πεθάνει από την πείνα στο ναό της Χαλκιοίκου Αθηνάς, εμφανίζονταν στον ναό και προκαλούσε τόσο τρόμο ώστε κανείς δεν τολμούσε να εισέλθει σε αυτόν. Οι Λακεδαιμόνιοι τότε αναγκάστηκαν να καλέσουν νεκρομάντες από την Θεσσαλία, οι οποίοι επικαλέστηκαν τις σκιές όλων των εχθρών του Παυσανία και κατόρθωσαν με αυτές, κατόπιν άγριας πάλης, να διώξουν το φάσμα του οριστικά. Κάθε νεκρομαντική τελετή συνοδεύονταν και από εξαγνιστικές θυσίες. Την μεγαλύτερη φήμη ως νεκρομάντες την είχαν οι Θεσσαλοί, οι οποίοι συνήθως περιέβαλλαν με θερμό αίμα το πτώμα ενός πεθαμένου και κατόπιν συνήγαγαν πορίσματα περί του μέλλοντος.

Ο Όμηρος περιγράφει μακρά στο «λ» της Οδύσσειας του, η οποία από τους επόμενους έλαβε το όνομα Νέκυια λόγω του περιεχόμενού του, τον τρόπο με τον οποίο ο Οδυσσέας με τις οδηγίες της Κίρκης, έφτασε στα πέρατα του Ωκεανού, στην χώρα των Κιμμερίων , η οποία καλύπτονταν από ομίχλη.

Παρόμοιες μέθοδοι χρησιμοποιούνταν και από τους Ρωμαίους, με την διαφορά ότι αυτοί προτιμούσαν τα οστά του κρανίου για να τα χρησιμοποιήσουν μαντευτικά. Ο Λουκανός στο έπος του «Pharsalia» περιγράφει επί πολλού τέτοια τελετή και απαριθμεί όλες τις καθιερωμένες διατυπώσεις. Συνήθως άνοιγαν μικρή τάφρο, έρριπταν σε αυτήν λάδι και αλεύρι και κατόπιν, τοποθετημένοι κυκλικά ανάμεναν την εμφάνιση της σκιάς του νεκρού. Κατά τις αρχαίες αντιλήψεις, η ψυχή αποτελούσε αστάθμητη εμφάνιση του σώματος μεν αλλά ορατή, άνευ οργάνων αλλά να υπόκεινται στην χαρά και την λύπη. Από αυτές τις εμφανίσεις κατοικείται ο Άδης του Ομήρου, του Πλάτωνα και του Βιργίλιου και η κόλαση του Δάντη.

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ

Η νεκρομαντεία εισήχθη στην Δύση και εξαπλώθηκε σε όλες τις χώρες και η εκρίζωσή της από τον Χριστιανισμό ήταν δυσκολότατη. Η νέα θρησκεία προσπάθησε να την αντικαταστήσει με την λατρεία απλώς των νεκρών και εν μέρει το επέτυχε. Κατά τους πρώτα χριστιανικά χρόνια οι νεκρομάντες τιμωρούνταν με χρηματικό πρόστιμο και εξορία. Επί Κωνσταντίνου η εξορία μεταβλήθηκε σε θανατική ποινή και κατά τον μεσαίωνα επιβλήθηκαν και άλλες ποινές, οι οποίες όμως δεν μείωσαν την πίστη του λαού προς τους νεκρομάντες. Κατά τα νεώτερα χρόνια η νεκρομαντεία με το χρόνο περιέπεσε σε αφάνεια και αντικαταστάθηκε από άλλες μεθόδους μαντικής, κυριότερη των οποίων είναι ο πνευματισμός.

Λείψανα νεκρομαντείας αποτελούν και οι διάφοροι οιωνισμοί κατά τον θάνατο. Έτσι κατά τις δοξασίες του ελληνικού λαού αν ο τελών την κηδεία ιερέας στραφεί καθ’ οδών προς τα όπισθεν, πιστεύεται ότι θα πεθάνει και άλλος συγγενής του νεκρού. Το ίδιο πιστεύεται και αν ο νεκρός κατά το ψυχορράγημα έχει το ένα πόδι πάνω στο άλλο ή το ένα πόδι λυγισμένο και κοντύτερο από το άλλο ή εύθυμο πρόσωπο ή αν κατά την μετακόμισή του μετακινείται εντός του φέρετρου. Επίσης πιστεύεται ότι αυτός που πταρνίζεται κατά την ώρα της κηδείας θα πεθάνει και αυτός, ότι αν βρέχει ο πεθαμένος ήταν αγαθός άνθρωπος και αν βραχεί ο πεθαμένος ότι θα βρέχει επί 40 ημέρες, δηλαδή όσο νομίζεται ότι η ψυχή του διατρίβει στην γη.

 Αποκρυφ

ΤΑ ΗΡΩΟΜΑΝΤΕΙΑ

Εκτός των νεκρομαντείων υπήρχαν στην αρχαιότητα και μια σειρά ηρωομαντείων (Αμφιαράειο, Τροφώνιο κ.λ.π.) όπου και εκεί γίνονταν νεκρομαντικές τελετές, αφού οι εναγισμοί αναφέρονται κατ’ εξοχήν προς τους ήρωες και τις χθόνιες θεότητες

ΜΑΝΤΕΙΟ ΑΜΦΙΑΡΑΟΥ

 Η αναφορά σε αυτό το μαντείο γίνεται για να φανεί 1) η συνέχεια κάποιων αρχαίων θρησκευτικών συνηθειών της αρχαιότητας στην θρησκεία του Χριστιανισμού (ελληνικός τρόπος λατρείας) 2) η σχέση αρχαίων ιερών με το χρήμα 3) η σχέση αρχαίων ιερών με κτηματικές ιδιοκτησίες 4) η σχέση αρχαίων ιερών με τον κατακτητή Ρωμαίο σε σχέση με κατηγορίες που προσάπτονται ως προς μερικές Ορθόδοξες εκκλησίες για τις κτηματικές τους σχέσεις με τον Οθωμανό κατακτητή 5) η σχέση της αρχαίας θρησκείας με την δημιουργία μύθων (βλ. και θεό Σάραπι) 6) η σχέση των τυπίων με τα τάματα. Συνοπτικά δηλαδή όσα προσάπτονται ως «άσχημα» στην ελληνορθόδοξη θρησκεία έχουν αντιθέτως πολύ βαθιές ρίζες στον «ελληνοΕθνισμό» και δεν γίνεται να αποτελούν μονομερές κατηγορητήριο.

Δεν θα γίνει αναφορά σε όλον τον μύθο του ήρωα Αμφιάραου αλλά μόνο στο τέλος για να καταλάβουμε γιατί αυτός θεοποιήθηκε. Ενώ λοιπόν τον πολέμαρχο Αμφιάραο τον κυνηγούσε ενώ οδηγούσε το άρμα του ο Περικλύμενος, βρίσκονται μπρος σε ένα βάραθρο. Το χώμα από την βροχή είναι γλιστερό και ο κυνηγός του μέλλοντα ήρωα υψώνει το ακόντιο για να τον κτυπήσει. Τότε γίνεται το θαύμα και ο ήρωας εξαφανίζεται μαζί με το άρμα του. Ο διώκτης του γυρνώντας στην Θήβα διηγείται την ιστορία και τότε αρχίζει ο θρύλος του ήρωα που θεοποιήθηκε και πήρε μορφή πανελληνίας λατρείας. Το Αμφιαράειο ήταν ένα από τα 4 - 5 ονομαστότερα μαντεία της αρχαιότητας στον μεσογειακό χώρο. Η φήμη του ξεπέρασε πολλές φορές τα σύνορα της χώρας και Βάρβαροι Βασιλιάδες και πολέμαρχοι ζήτησαν την συμβουλή του μαντείου σε υποθέσεις τους.

Τα ερείπια του Αμφιαράειου

Το μεγαλύτερο όμως ιερό του που επισκίασε όλα τα άλλα ήταν αυτό του Ωρωπού. Εδώ ο ήρωας αναγνωρίσθηκε ως θεός και θεσπίσθηκαν αγώνες γυμνικοί, μουσικοί, ιππικοί προς τιμήν του. Ο Ωρωπός έγινε αιτία πολέμου πολλές φορές στην αρχαιότητα ανάμεσα σε Αθηναίους και Θηβαίους. Μετά την ήττα και των 2 από τον Φίλλιπο τον Β’ το 338 π.Χ., παραχωρήθηκε στους Αθηναίους. Αυτή την στιγμή θα προστεθούν νέα στοιχεία στον μύθο του ήρωα όπως ότι μόλις η γη κατάπιε τον Αμφιάραο αυτός βγήκε πάλι από την πηγή που βρίσκονταν σε εκείνο τον χώρο. Σε αυτό το σημείο καθιερώθηκε και η λατρεία του.

 Οι προσκυνητές του ιερού, που έρχονταν και για θεραπευτικούς σκοπούς (ιαματικά νερά πηγής) πλήρωναν εισιτήριο για να εισέλθουν στο ιερό και υποβάλλονταν σε κάθαρση προσφέροντας θυσία. Ακολουθούσε νηστεία και απαγόρευση να πιουν κρασί για 3 ημέρες. Αφού θυσίαζαν ένα κριάρι μετά έπαιρναν το δέρμα του και κοιμόνταν πάνω του την νύχτα σε ειδικό χώρο, το «Εγκοιμητήριο». Αυτά ήταν 2, ένα για τις γυναίκες και ένα για τους άνδρες. Για την εγκοίμηση οι προσκυνητές πρόσφεραν στον θησαυρό του Θεού που βρίσκονταν στον ναό, την «απαρχή» τους που ήταν 9 οβολοί (Πηγή Παυσανίας).Υπήρχε επίσης η συνήθεια να ρίχνουν και στην ιερή πηγή αργυρό ή χρυσό νόμισμα. Αφιέρωναν κι άλλα δώρα πλούσια και αναθήματα σε ένδειξη ευγνωμοσύνης. Άμα οι άρρωστοι γίνονταν καλά αφιέρωναν επίσης στον Θεό τα λεγόμενα τυπία δηλαδή ελάσματα από άργυρο ή χρυσάφι που απεικόνιζαν το θεραπευθέν μέλος του σώματος κάτι ανάλογο με τα σημερινά τάματα.

Στα βόρεια του βωμού του ιερού υπάρχει χώρος όπου διασώζονται διάφορα εγκοιμητήρια όπως επίσης και ανδριάντες ευεργετών του ναού. Σε ένα από αυτά τα βάθρα υπάρχει και το όνομα του Ρωμαίου δικτάτορα Σύλλα, που από την σωζόμενη επιγραφή και άλλες μαρτυρίες, ξέρουμε ότι ευεργέτησε το μαντείο γιατί απήλλαξε το λιμάνι και τα χωράφια του από τον φόρο που ήταν υποχρεωμένο να πληρώνει στο Ρωμαϊκό κράτος «Ο δήμος Ωρωπίων Λεύκιον Κορνήλιον Λευκίου υιόν Σύλλα Επαφρόδιτον τον εαυτού σωτήρα και ευεργέτην Αμφιαράω»

ΙΕΡΟΜΑΝΤΗΣ ή ΙΕΡΟΣΚΟΠΟΣ, ΙΕΡΟΣΚΟΠΙΑ & ΣΠΛΑΓΧΝΟΣΚΟΠΙΑ

Καλείται αυτός που μαντεύει από τα ιερεία, αυτός που προλέγει τα μέλλοντα από τα σπλάγχνα των ιερείων ή αλλιώς καλείται ιεροσκόπος. Το έργο του ιεροσκόπου ήταν η ιεροσκοπία, δηλαδή η εξέταση από τον ιερά των σπλάγχνων των θυσιαζόμενων εις τους θεούς ζώων προς διάγνωση του μέλλοντος. Η ιεροσκοπία τελούνταν ιδίως κατά τις θυσίες, οι οποίες προηγούνταν από κάποια σπουδαία επιχείρηση, όπως δηλαδή προ του απόπλου, της έναρξης της μάχης κ.τ.λ. και απέβλεπε στην διάγνωση της διαθέσεως των θεών, και από αυτό αν η επιχείρηση θα πετύχαινε ή όχι. Γι’ αυτό εξετάζονταν τα σπλάχνα των ζώων και ιδίως το ήπαρ και η χολή. Αν ήσαν καθαρά και άνευ κάποιας κηλίδας, αυτό δήλωνε την ευμένεια των θεών και την επιτυχή έκβαση της επιχειρήσεως, ένα τουναντίον παρουσιάζονταν σκοτεινές κηλίδες, τότε δεν προοιωνίζονταν τίποτα αίσιο. Η εξέταση των σπλάχνων η οποία καλούνταν σπλαγχνοσκοπία, αποτελούσε το κύριος μέρος της ιεροσκοπίας αλλά δεν ήταν το μόνο. Οι ιερείς για ασφαλέστερη διάγνωση, προσέτρεχαν επίσης και στον τρόπο με τον οποίο βάδιζαν τα σφάγια οδηγούμενα προς τον βωμό, στην φωνή τους κατά την στιγμή της θυσίας κ.α.. Η εκ της παρατηρήσεως των σπλάγχνων μαντεία, η οποία διασώθηκε σε ορισμένους λαούς μέχρι σήμερα, άσκησε κατά την αρχαιότητα μέγιστη ροπή στην δημόσια ζωή του βίου των Ελλήνων.

Νεράτζουλης Π. Α. Καθηγητής, Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος ΙΒ΄, σελίδα 883 

ΚΙΜΒΡΙΟΙ και ΜΑΝΤΙΚΕΣ ΑΝΘΡΩΠΟΘΥΣΙΕΣ

Αρχαίος λαός, γνωστός από τις μετά των Τευτόνων επιδρομές τους κατά του Ρωμαϊκού κράτους. Ασφαλώς δεν μπορεί να πει κανείς σε ποία φυλή ανήκουν. Ίσως φυλετικά προσεγγίζουν τους Κιμμέριους. Οι αρχαίοι έλεγαν αυτούς Κέλτες, βραδύτερα δε ο Πλούταρχος εις τον βίο του Μαρίου χαρακτηρίζει ως Γερμανούς. Κατοικούσαν, κατά μερικούς στην Βαλτική, κατά τον Πλίνιο και τον Πτολεμαίο στην Κιμβρική χερσόνησο (τώρα Γιουτλάνδη). Ωθούμενοι πιθανώς υπό τους Δανούς ή τους Άγγλους περί τα τέλη του Β' αιώνος π.Χ., κατήλθαν προς την κεντρική και δυτική Ευρώπη, προς αναζήτηση νέας πατρίδας. Έτσι άρχισε ή περιπλάνηση τους μετά των Τευτόνων, ήτις περιήγαγε τους Ρωμαίους σε λίαν επικίνδυνη θέση. Τω 113 π. Χ., επί των υπάτων Καικίιίου Μέτελλου και Παπίριου Κάρβωνα, άκουσαν στην Ρώμη πρώτη φορά τις επιδρομές τους. Κατ’ αρχάς ήλθαν ΝΑ, προς την Βοημία, όπου βρήκαν μεγάλη αντίσταση εκ μέρους των Βοΐων, και δια αυτό τράπηκαν προς την Ουγγαρία. Από εκεί στράφηκαν προς δυσμάς, και έφθασαν στα νότια μέρη του Νωρικού (Καρινθία), ζητώντας γη από τον ανθύπατο Γν. Παπίριο Κάρβωνα προς εγκατάσταση. Επειδή δε ο Κάρβιος αρνήθηκε, συγκροτήθηκε μάχη παρά την σημερινή πόλη Νόυιμαρκτ της Καρινθίας, κατά την οποία ηττήθηκαν οι Ρωμαίοι. Μετά την νίκη τους στράφηκαν βορείως προς την Ελβετία, παρακάμπτοντας τις Άλπεις, και αφού παρέσυραν τις ελβετικές φυλές Τιγουρίνους, Τουγήνους καί Άμβρωνες εισήλθαν στην Γαλατία με 300.000 μαχητές, λεηλατώντας και καταστρέφοντας. Τον πρώτο δε ρωμαϊκό στρατό, το οποίον συνάντησαν υπό τον ύπατο Μ. Ιούνιο Αιλανόν, τον κατασύντριψαν (110 π. Χ.).

Οι περί των Κίμβρων γράψαντες αναφέρουν ότι ήσαν μεγαλόσωμοι, φοβεροί στην όψι, τολμηρότατοι, πολεμικοί και σκληραγωγημένοι. Έφεραν επί αμαξών τις γυναίκας και τα παιδία τους και έτρωγαν ωμά κρέατα. Όπλα είχαν θώρακες, ασπίδες και κράνη, όμοια προς ρύγχη αγρίων θηρίων, με υψηλά λοφία, επιθετικά δε ακόντια και σπάθες μακριές. Η προς μάχη παράταξη ήταν τετραγωνική, άνευ ιππικού, η δε επίθεσής τους ορμητική και ασυγκράτητη. Η ανδρεία ανδρών και γυναικών ήταν αξιοθαύμαστη. Η έφοδος γίνονταν μετά βοής μεγάλης, την οποίαν επαύξαναν τα παιδία βοώντας και κρούοντας τα δερμάτινα καλύμματα των αμαξών ως τύμπανα. Ο εν μάχη θάνατος εθεωρείτο έντιμος και ιδιάζων σε ελευθέρους ανθρώπους, ο δε εξ ασθενείας εθεωρείτο θάνατος άθλιος. Παρ' αυτούς δεν υπήρχαν ιερείς αλλά ιέρειες, πολιές γυναίκες, γυμνόποδες, ενδεδυμένες λευκούς λινούς χιτώνες και φορούσαν χαλκή ζώνη. Καθήκον δε είχαν να σφάζουν τους δια τις θυσίας ορισμένους αιχμαλώτους και να μαντεύουν εκ του ρέοντος αίματος και των σπλάγχνων τους. Τέτοιοι λοιπόν που ήταν δίκαια, ενέβαλλαν μέγα τρόμο παντού.

Στην Γαλατία νίκησαν τω 109 π. Χ. τον ύπατο Α. Κάσσιο Λογγίνο, το 108 τον Γν. Μ. Μάξιμο, το 107 τον ανθύπατο Κ. Σερβίλιο Καιπίωνα, το 106 τον υπατικό Μ. Αυρήλιο Σκαύρο με 120.000, και το 105 εξολόθρευσαν νέο στρατό με 80.000 υπό δύο υπάτους κοντά στην Αραυσίωνα (Οράγγη). Ένεκα αυτών των επανειλημμένων ατυχιών και καταστροφών, κατέλαβε τους Ρωμαίους ο κληθείς κιμβρικός ή τευτονικός τρόμος. Τότε η σύγκλητος αποφάσισε να καλέσει αυτόν τον νικητή της Αφρικής Μάριο και να του ανάθεση την υπεράσπιση της κινδυνεύουσας Ιταλίας. Επί πενταετία λοιπόν εξέλεγε αυτόν ανθύπατο και του παρείχε όλα τα μέσα προς αποτροπή των φοβερών επιδρομέων. Ούτοι όμως, άγνωστο γιατί, εστράφησαν προς τα Πυρηναία και περνώντας τα Πυρηναία εισήλθαν στην Ισπανία. Αλλά η γενναία αντίσταση των Κελτιβήρων επανέφερε αυτούς στην Γαλατία (101).

Αυτή η εισβολή στην Ισπανία έδωσε καιρό εις τον Μάριο να οχυρώσει απόρθητο στρατόπεδο παρά τον Ροδανό. Επί 3 ημέρες ματαίως προσπάθησαν να κυριεύσουν αυτούς, οπότε στράφηκαν προς Β, αλλά και πάλιν στράφηκαν προς Ν., ένεκα της γενναίας αντιστάσεως των Βέλγων. Τότε παρακάμπτοντας το οχυρωμένο στρατόπεδο του Μάριου χωρίστηκαν σε δύο και αποφάσισαν να εισβάλουν εις την Ιταλία, οι μεν Κίμβροι ανατολικά δια του Νωρικού, οι δε Τεύτονες υπό τον βασιλέα τους Τευτόβοδο δυτικά δια της ρωμαϊκής Γαλατίας. Τότε ο Μάριος, ο οποίος πάντοτε τους παρακολουθούσε, παρά την θέση Aquae Sextiae σε διπλή μάχη (102) καταστρέφει τους Τεύτονες και αιχμαλωτίζει τον βασιλέα τους. Οι Κίμβροι εν τω μεταξύ διάβηκαν δια του Τυρόλου τις Άλπεις και εισερχόμενοι στην Ιταλία ανάγκασαν τον ύπατο Κ. Λ. Κάτουλλο να υποχωρήσει και να αφήσει στην διάθεσή τους την μέχρι του Πάδου Ιταλία. Ο Μάριος, μετά την καταστροφή των Τευτόνων, σπεύδει προς συνάντηση του Κατούλλου και στις Ουερκέλλες, μεταξύ Τορίνου και Μιλάνου, οι ενωμένοι στρατοί του Μαρίου και Κατούλλου συγκρούονται προς τους Κίμβρους την 30 Ιουλίου του 101 π. Χ. Η καταστροφή παρ’ όλη την ορμή των Κίμβριων ήταν πλήρης, 140.000 φονεύτηκαν και 60.000 συνελήφθησαν. Όσοι σώθηκαν μαζί με τις γυναίκες και τα παιδιά, λυσσασμένα υπεράσπισαν το εξ αμαξών στρατόπεδό τους. Προς αποφυγήν δε της αιχμαλωσίας πλείστοι, ιδίως γυναίκες, αυτοκτόνησαν. Από τους Κίμβριους ελάχιστα μόνο λείψανα έμειναν εις την Γαλατία και εις την πρώτη κατοικία αυτών, την Κιμβρική χερσόνησο.

Ζαφειρίου Ν. Ι., Καθηγητής, Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος ΙΔ, σελίδα 381

ΤΟ ΜΑΝΤΕΙΟ ΤΗΣ ΔΩΔΩΝΗΣ & ΑΣΚΗΤΙΣΜΟΣ

 Μαρτυρίες περί της Δωδώνης: η πρώτη και αρχαιότερη μαρτυρία περί της Δωδώνης και του μαντείου της, η οποία αποτελεί την βάση της ιστορίας της είναι οι περίφημοι στίχοι του Ομήρου (Ιλιάδα ΙΙ. 233), όπου ο Αχιλλέας απευθύνει θερμότατη παράκληση για τον φίλο του Πάτροκλο, προς τον θεό των προγόνων του που μετοικήσανε από την Ήπειρο, τον Δωδωναίο Δία:

«Ζεῦ ἂνα Δωδωναῖε Πελασγικέ, τηλόθι ναίων

Δωδώνης μ δέον δυσχειμέρου∙ ἀμφί δε Σελλοί

σοι ναίουσι ὑποφῆται ἀνιπτόποδες χαμαιεῦναι»

Επίσης σπουδαιότατη μαρτυρία είναι και οι παρακάτω Ομηρικοί στίχοι που αναφέρονται στην επίσκεψη του Οδυσσέα στην Δωδώνη (Οδύσσεια, Ξ. 327)

«Τον δ’ ἐς Δωδώνην φάτο βήμεναι, ὂφρα θεοῖο

ἐκ δουός ὑψικόμοιο Διός βουλήν ἐπακούση,

ὅπως νοστησῃ Ἰθάκης ἐς πίονα δῆμον»

Εκτός αυτών υπάρχει και απόσπασμα των απολεσθέντων Ηοιών του Ησίοδου που περισώθηκαν από τον σχολιαστή Σοφοκλή (Τραχ. Στ. 1164), χαρακτηριστικότατο όχι μόνο για το μαντείο αλλά και για την πόλη:

«Ἕστι τις Ἐλλοπίη, πολυλήϊος ἡδ’ εὐλείμων,

ἀφνειή μήλεσι και εἰλιπόδεσι βόεσιν

ἐν δ’ ἅνδρες ναίουσι πολύρρηνες πολυβοῦται,

πολλοί άπειρίσιοι, φῦλα θνητῶν ἀνθρώπων.

Ἐνθάδε Δωδώνη τις ἐπ’ ἐσχατιῇ πεπολίσται.

Τήν δε Ζεύς ἐφίλησε καλόν χρηστήριον εἲναι

Τίμιον ἀνθρώποις, ναῖον ἐν πυθμένει φηγοῦ.

Ἒνθεν ἐπιχθόνιοι μαντεύματα πάντα φέρονται»

Από αυτές τις μαρτυρίες και από τις ανασκαφές του Καραπάνου συνάγεται ότι το μαντείο αυτό άκμαζε κατά την Μυκηναϊκή εποχή (1500 -1000 π.Χ.) και ήταν γνωστό σε όλη την τότε Ελλάδα. Εκτός από το μαντείο της Ηπείρου ο Όμηρος στον Κατάλογο (Ιλ. Β. στ. 750) αναφέρει και Δωδώνη στην Θεσσαλία:

«Γουνεύς δ´ ἐκ Κύφου ἣγεν δύο και είκοσι νῆας

τῷ δ´ Ἐνινῆες ἓποντο μενεπτόλεμοί τε Περαιβοί

οἱ περί Δωδώνην ἐν Θεσσαλίᾳ δυσχείμερον οἰκ´ ἒθεντο»

 Την Δωδώνη αυτή που βρίσκονταν στην κοιλάδα του Τιταρησίου, σήμερα άνω Σαραντάπορος, εξερεύνησε με βάση της ομηρικές περιγραφές ο Α. Αρβανιτόπουλος (Πρακτ. Αρχ. Εταιρίας 1914 σ. 165, 196, 207). Μερικοί μάλιστα, από τους οποίους πρώτος ο Κινέας, εξέφρασαν την ολότελα αβάσιμη γνώμη, ότι το μαντείο της Δωδώνης προήλθε από εκείνο της Θεσσαλίας (Στραβ. Ζ’ 7). Την γνώμη αυτή αναφέρει στα γεωγραφικά του και ο Μελέτιος (σ. 274). Ο Αρβανιτόπουλος όμως, ερευνώντας διεξοδικά το ζήτημα των σχέσεων των δύο Δωδωνών, συνήγαγε το συμπέρασμα, ότι εκείνο της Θεσσαλίας καθώς και το ιερό του Φηγοναίου Διός εν αυτή, ίδρυσαν οι Πετθαλοί που μετανάστευσαν από την Ήπειρο στην Θεσσαλία.

ΙΔΡΥΣΗ ΜΑΝΤΕΙΟΥ, ΗΡΟΔΟΤΟΣ & ΘΗΒΑ ΑΙΓΥΠΤΟΥ

Περί της ιδρύσεως του μαντείου της Δωδώνης δεν υπάρχει τίποτα θετικό. Πρώτος ο Ηρόδοτος (Β’ 53 - 59) επισκεπτόμενος αυτήν αναφέρει, όπως έμαθε από τους ιερείς του Άμμωνα Δία στην Θήβα, ότι Φοίνικες άρπαξαν δύο ιέρειες και την μία πούλησαν στην Λιβύη και την άλλη στην Ήπειρο. Προσθέτει μάλιστα ότι αυτό που του διηγήθηκαν οι ιερείς και οι ιέρειες του Δωδωναίου Διός ήταν ότι όχι δύο ιέρειες αλλά δύο μαύρες περιστερές έφυγαν από τις Θήβες της Αιγύπτου και η μία ήλθε στην Ήπειρο και κάθισε σε φηγό (fagus=δρυς που παράγει φαγώσιμους βαλάνους, κοιν. Ημερόδενδρο), και με ανθρώπινη φωνή είπε ότι σε κείνη την φηγό πρέπει να ιδρυθεί μαντείο του Δία, όπως και το εκτέλεσαν οι επιχώριοι, θεωρώντας ότι αυτό ήταν η επιθυμία του θεού. Αυτά περιγράφοντας ο Ηρόδοτος λέει: «Ἐγώ δ´ ἒχω περί αὐτέων γνώμην τήνδε. Εἰ ἀληθέως οἱ Φοίνικες ἐξήγαγον τάς ἱράς γυναῖκας και την μέν… την δε ἐς την Ἐλλάδα ἀπέδοντο, δοκέει ἐμοί ἡ γυνή αὓτη… πρηθῆναι ἐς Θεσπρωτούς, ἒπειτα δουλεύουσα αὑτόθι ἱδρύσασθαι ὑπό φυγῷ πεφυκυίη ἱρόν Διός, ἒνθα ἀπίκεντο, ἐνθαῦτα μνήμην αὐτοῦ ἒχειν. Ἐκ δε τούτου χρηστήριον καταγησατο, ἐπεί τε συνέλαβε την Ἐλλάδα γλῶσσαν» (Ηροδ. Β’ 56).

Την γνώμη αυτή του Ηρόδοτου επανέλαβαν όλοι όσοι έγραψαν για το μαντείο της Δωδώνης μετά από αυτόν. Οι νεώτεροι πιστεύουν ότι η λατρεία του Δωδωναίου Διός και η ίδρυση ιερού αυτού σε κορμού φηγού προήλθε από τους πρωτόγονους ανθρώπους, οι οποίοι απέδωσαν θείες δυνάμεις στην φηγό επειδή παρείχε τους βαλάνους της ως τροφή. Αυτή την παράδοση όπως αναφέρει ο Decharme (Ελλ. Μυθ. Αθήνα, 1891, μετ. Κάραλη, σ. 91) συναντάται και στην Ιταλία όπου ο Ζευς ήταν τιμώμενος ως Fagutalis, δηλαδή Φήγιος ή Φηγωναίος και υπήρχε και στους Τεύτονες και στους Κέλτες. Ο Decharme παρομοιάζει αυτή την παράδοση προς εκείνου του ουράνιου δένδρου η οποία είναι κοινή σε όλες τις άριες ομοφυλίες. Το δέντρο αυτό συμβολίζει τα διακλαδιζόμενα νέφη στον ουράνιο θόλο και καλύπτουν με τους μεγάλους τους κλάδους όλο τον κόσμο. Κατά την Βεδική μυθολογία το δέντρο αυτό παράγει καρπό τον κεραυνό, ο οποίος με την μορφή πυρακτωμένου κλάδου κλέβεται από θείο πτηνό και φέρεται επί της γης. Κατά ανάλογο τρόπο και στους Έλληνες η σύγκρουση των νεφών από την φορά του ανέμου και οι παραγόμενοι από αυτόν βροντές και αστραπές γέννησαν σε αυτούς την ιδέα του τερπικεραύνου Δωδωναίου Διός, του Ναΐου ή Νάου επικαλούμενου (εκ του νέω = βρέχω), ως θεού της γονιμοποιού υγρασίας που εισδύει στη γη καθιστώντας την γόνιμη και της συννάου αυτής Διώνης, που συμβολίζει την παραγωγό και γενέτειρα γη, ως και της φυγού που χρησμοδοτεί. Ο Kern όμως (Ήπειρος, εφημερίδα Ιωαννίνων αριθμ. 2556) δυσκολεύεται να παραδεχτεί σχέση του ινδογερμανικού αυτού μύθου και της λατρείας του Δωδωναίου Διός. Μάλλον, λέει, θα πρέπει να παραδεχτούμε, ότι στους αρχαιότατους χρόνους λατρεύονταν κάποιος πηγαίος θεός, που συνταυτίσθηκε αργότερα με τον πανελλήνιο Δία και αποκλήθηκε Ναΐος. Επί της φηγού φώλευαν κατά τους αρχαίους ιερές πέλειες (αγριοπερίστερα), οι οποίοι κατά τον Όμηρο (Οδ. Μ. στ. 62) «ἀμβροσίης Διί πατρί φέρουσι». Τα ευρήματα του Καραπάνου και τα υπάρχοντα ερείπια είναι ικανά να καταδείξουν την σπουδαιότητα του μαντείου και να δικαιολογήσουν την φήμη την οποία είχε στους αρχαίους. Στις επιγραφές που βρέθηκαν απαντούν τα ονόματα μεγάλων Ελληνικών πόλεων, όπως της Κέρκυρας και του Τάραντα, ιδιωτών από όλη την Ελλάδα προσερχόμενων ανδρών, γυναικών, πάσης τάξης και φυλής, ποιμένων, εμπόρων, ναυτών, εργατών, ερχόμενων να ρωτήσουν το μαντείο. Ο Ίναχος, ο βασιλιάς του Άργους, απευθύνθηκε προς αυτό για να αποσαφηνίσει τα όνειρα της θυγατέρας του Ιούς, της οποίας το μαντείο προείπε τους έρωτές της με τον Δία, από τους οποίους η Ήρα ζήλεψε και την μεταμόρφωσε σε δαμάλι. Αυτό το μαντείο ρώτησε και ο Ηρακλής για την έκβαση των άθλων του. Σε αυτό κατέφυγε, με συμβουλή της Αθηνάς, ο υιός του Φρύξου Άργος, για να προμηθευτεί από Δωδωνιαίο δρυ την τρόπι του πλοίου των Αργοναυτών. Προς αυτό αποτείνεται ο Κρέων κατά των πόλεμο των 7 επί Θήβας προς διάσωση του υιού του Μενοικέα. Και ο Ορέστης το μαντείο της Δωδώνης συμβουλεύτηκε, όπως και οι υιοί του Αχιλλέα, Πύρσος και Νεοπτόλεμος. Και ο Αχιλλέας και ο Οδυσσέας και ο Αινείας αυτό ρώτησαν. Και ξένοι ηγεμόνες, όπως π.χ. ο Κροίσος (Ηροδ. Α, 46), επισκέφτηκαν και το ρώτησαν. Ο Πίνδαρος με τον παιάνα του προς τον Δωδωναίο Δία το ύμνησε. Και θεοί ακόμη δεν απαξίωσαν να το συμβουλευτούν, διότι και ο Βάκχος προσήλθε σε αυτό ζητώντας το χαμένο λογικό του. Ακόμη και η εμφάνιση των Δελφών δεν ελάττωσε την φήμη του.

 ΙΕΡΕΙΣ ΚΑΙ ΙΕΡΕΙΕΣ ΜΑΝΤΕΙΟΥ & ΑΣΚΗΤΙΣΜΟΣ

 Σε αυτό το μαντείο τις υπηρεσίες εκτελούσας από αρχαιότατα χρόνια ιερείς που από τον Όμηρο καλούνταν (Οδύς. ΙΙ, στ. 430) τόμουροι ή τομούροι ή υποφήτες «τόμουροι ἣ τομοῦροι ἣ ὑποφῆται», τους οποίους ο Στράβων ετυμολογεί από το τομαρούρους «τομαροῦρους», δηλαδή τομαροφύλακες. Εκτός αυτών καλούνται και Σελλοί ή Ελλοί αλλά αυτό το όνομα δεν σημαίνει μόνο τους ιερείς αλλά και τους κάτοικους της Δωδώνης. Ο Όμηρος τους καλεί ανυπτόποδας «ἀνυπτόποδας» και χαμαιεύνας «χαμαιεύνας» ενώ οι λοιποί ποιητές γηλεχέας «γηλεχέας» και χαμαικοίτας «χαμαικοίτας». Εκτός από τους τομούρους ή υποφήτες υπήρχαν και ιέρειες, πέλειαι ή πελειάδες ή προφήτιδες ονομαζόμενες, τα οποία στην γλώσσα των Ηπειρωτών σήμαινε γριές. Αυτές φαίνεται ότι προστέθηκαν όταν εμφανίστηκε η λατρεία της Διώνης και κατά τα χρόνια του Ηρόδοτου ήσαν 3 : Η Προμενεία, η Τιμαρέτη και η Νικάνδρη. Οι τόμοροι ή τομούροι και οι πέλειες φαίνεται ότι αποτελούσαν ιερατικό ασκητικό σωματείο, του οποίου οι κανονισμοί επέβαλλαν σκληραγωγίες ως προς την ανιπτοποδία και την χαμαιεύνειαν, προς καταπολέμηση των σωματικών ορμών, διότι και ο Ευριπίδης λέει (αποσπασμ. 368) «ἐν ἀστρώτῳ πέδῳ εὓδουσι πηγαῖς δ´ οὐχ ὑγραίνουσι πόδας». Το αξιοπερίεργο αυτό είδος ασκητισμού συναντάται και στην ινδική λατρεία. Υπήρχε δε και στην Ελλάδα όπως βεβαιώθηκε από επιγραφή που δημοσιεύτηκε από τον Μιχ. Παπακωνσταντίνου (Συλλογή Τραλλιανών επιγραφών, Αθήνα, 1895). Οι ιερείς και οι ιέρειες είχαν ως έργο την εξήγηση των προφητικών σημείων της ιεράς φηγού και των άλλων προφητικών μέσων και την χορήγηση των απαντήσεων σε εκείνους που ρωτούσαν. Τέτοιες απαντήσεις δεν σώθηκαν αλλά βρέθηκαν πολλές ερωτήσεις σε ανασκαφές. Αρκετές από αυτές βρίσκονταν πάνω σε μολύβδινες πλάκες και αναλογούν προς τους «καταδέσμους» που βρέθηκαν στο ιερό της Δήμητρας στην Κνίδο. Αυτές αναφέρονται όχι μόνο σε άτομα αλλά και σε πόλεις. Μερικές, όπως οι κατώτερες, είναι πολύ περίεργες:

«Έρωτῆ Λυσανίας Δία Νάϊον και Διώναν ἣ οὐκ ἒστι ἑξ αὐτοῦ το παιδάριον ὁ ἂν Νύλα κύει»

(Καραπάνου πιν. Λς αρ. 2)

«Έπερωτεῖ Ἃγις Δία Νᾷον [καί Διώναν] ὑπέρ τῶν στρωμμάτων κ[αί τῶν προς]κεφαλαίων, τά ἀπώλολ[εν αὐτός] ἣ ταῶν ἒξωθεν τις ἂν ἒκ[λεψει]»

(Αυτόθι πιν., Λς αρ.1)

Άλλος ρωτά αν θα πετύχουν οι εμπορικές του επιχειρήσεις. Ένας ποιμένας ρωτά αν θα πάνε καλά τα πρόβατα εκείνο το έτος. Οι Κερκυραίοι ρώτησαν πιο θεό πρέπει να λατρεύουν για να έχουν ομόνοια. Ο Εύανδρος και η σύζυγός του ρωτούσαν πιο θεό πρέπει να λατρεύουν για να ευτυχήσουν. Μια γυναίκα ρωτούσε τι πρέπει να κάνει για να γιατρέψει την νόσο της. Ένας άλλος ρωτά αν τον συμφέρει περισσότερο να μείνει ο ίδιος στο σπίτι ή να το ενοικιάζει.

Μάντεις ακούν τους ήχους από τα δοχεία - κουδούνια (χαλκεία) που κρέμονται από τα κλαριά ιερού δένδρου και τα οποία ταρακουνά ο αέρας, προσπαθώντας να προφητέψουν το μέλλον. (Πηγή εικόνας: Περιοδικό «Ιχώρ», τεύχος 37, «Οιωνοσκοπία, η διάγνωση του μέλλοντος», Γεώργιου Ηλιόπουλου, σελίδα 48)

ΠΩΣ ΔΙΔΟΝΤΑΝ ΟΙ ΧΡΗΣΜΟΙ

 Χρησιμοποιούνταν διάφορα μέσα για την εξήγηση των βουλών του Δωδωναίου Διός. Το συνηθέστερο ήταν ιερά δρυς ή φυγός την οποία ο Σοφοκλής (Τραχ 171) αποκαλεί πολύγλωσσον και οι περιστερές «Ὡ την παλαιάν φηγόν αὐδῆσαι ποτε Δωδῶνι δισσων ἐκ πελειάδων ἒφη». Άλλος τρόπος ήταν το χαλκείον, σύμφωνα με το Στράβωνα (Ζ. 329) ήταν χαλκός ατέβης αναρτημένος στο ιερό. Από αυτόν υπερέκειτο ανδριάς κρατώντας μάστιγα, ανάθημα των Κερκυραίων. Η μάστιγα ήταν αλυσιδωτή και κατέληγε σε αστραγάλους. Αιωρούμενη από τον άνεμο έπεφτε επί του χαλκείου και προξενούσε ήχους, με τους οποίους οι ιερείς χρησμοδοτούσαν. Από αυτό προήλθαν και οι παροιμίες «Δωδωναῖον χαλκεῖον» και «Κερκυραίων μάστιξ» που λέγονταν σε εκείνους που φλυαρούσαν ή που έλεγαν ασυνάρτητα πράγματα. Εκτός από τον δρυ, από το ψιθύρισμα των φύλλων της οποίας μαντεύονταν, υπήρχε κατά τον Πλίνιο (Hist. Nat. II. 183) και η πηγή του Διός (fon jovis), από της οποίας το κελάρυσμα οι τόμουροι και οι πέλειες εμάντευαν. Εκτός αυτών γίνονταν χρήση των πτήσεων των περιστεριών καθώς και κληρομαντεία όπως αναφέρει ο Κικέρων (De devinatione 1). Χρησμοί του Δωδωναίου μαντείου ελάχιστοι διασώθηκαν. Αρχαιότερος θεωρείται εκείνος που μνημονεύεται από τον Παυσανία (Φωκικά κεφ. 12) και τον οποίο έλαβε η Φαεννίς η θυγατέρα του βασιλιά των Χαόνων, που ρώρησε για την ηλικία προς εξέταση των χρησμών «Ζεύς ᾖν, Ζεύς έστί, Ζεύς ἒσσεται, ὦ μεγάλε Ζεύ! Γᾶ καρπούς ἀνίει, διό κλῄζετε ματέρα γαῖαν». Γνωστός είναι επίσης και άλλος, αναφερόμενος στον βασιλιά της Ηπείρου Αλέξανδρο, λέγοντας προς αυτόν «Φυλάττεσθαι τον Άχέροντα και την Πανδοσίαν».

«Η ιερότητα όμως, της δρυός είναι γνωστή και στην Ελλάδα, όπου ο Όμηρος σημειώνει ότι: «Τον δ’ ἐς Δωδώνην φάτο βήμναι, ὂφρα θεοῖο ἐκ δρυός ὑψικόμοιο Διός βουλήν ἐπακούση»[Όμηρος: Οδύσσεια xiv, 327 f., B.G. Teubner, Leipzig 1962]  Αλλά και ο Αισχύλος επισημαίνει πώς : «Ἀμφί Δωδώνη, ἳνα μάντεια θακός, τ’ ἐστί Θεσπρωτοῦ Διός, τέρας τ’ ἂπιστον, αἱ προσήγοροι δρύες» (Πηγή: Περιοδικό Ιχώρ, τεύχος 37, άρθρο «η Οιωνοσκοπία, η διάγνωση του μέλλοντος)

ΤΑ ΝΑΪΑ

 Η εμφάνιση των Δελφών ελάττωσε οπωσδήποτε την φήμη του Δωδωναίου μαντείου, μολονότι οι ιερείς του μηχανεύτηκαν τα πάντα για να διατηρήσουν την παλιά εύκλεια. Τα Πύθια επίσης γίνονταν αιτία της τελέσεως εν Δωδώνη των Ναΐων προς τιμή του Ναίου Διός και της Διώνης. Την τελετή των Ναΐων επιβεβαιώνουν επιγραφές (Καραπ. σ. 157), σε πλείστες μνημονεύονται αγωνοθέτες και σε μια και Ναΐαρχος (Καραπ. πιν. ΚΘ’ αρ. 3). Κατά την τέλεση των Ναΐων διεξάγονταν και ποιητικοί αγώνες και αυτό μπορούμε να το συνάγουμε από την μοναδική επιγραφή «Τερψικλῆς Διῒ Ναῒῳ ραψῳδός άνέθηκε» (Καραπ. πιν. ΚΓ’ αρ. 2)

ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ ΤΗΣ ΔΩΔΩΝΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΜΑΝΤΕΙΟΥ

 Η παρακμή της Δωδώνης άρχισε, κατά κάποια παράδοση, αφότου το μαντείο συμβούλεψε στους Αθηναίους την ατυχή εκστρατεία εις την Σικελία, αν και οι ιερείς απέδωσαν την συμφορά σε παρανόηση του χρησμού. Το καίριο όμως πλήγμα επέφερε έπ’ αυτού ο στρατηγός των Αιτωλών Δωρίμαχος. Αυτός εκδικούμενος κατά το 221 π.Χ. τους Ηπειρώτες, επειδή συμμάχησαν με τους Μακεδόνες και τους Αχαιούς «το περί Δωδώνην ἱερόν τάς τε στοάς ένέπρησε, κατέσκαψε δε καί τήν ἱεράν οίκίαν» (Πολύβ. Δ΄ 67). Το έργο του συνέχισαν αργότερα ο Αιμίλιος Παύλος (168 π.Χ.) και οι Θράκες (88 π.Χ.), ως και ο Μιθριδάτης απέστειλε κατά των Ηπειρωτών πολεμώντας τους Ρωμαίους (Δίων Κάσσιος 36). Έτσι λοιπόν κατά τον Α’ αιώνα, όπως αναφέρει ο Στράβων (Ζ’ 7) «ἐκλέλοιπε το ἐν Δωδώνῃ μαντεῖον». Μετά από λίγο ο Λουκιανός (Ικαρομ. 24) κοροϊδεύοντας τον Δωδωναίον Δία, φέρει αυτόν λέγοντας «ἦν γάρ ποτε χρόνος, ὃτε καί μάντις ἐδόκουν αὐτοῖς και ἰατρός καί πάντα ὃλως ἦν ἐγώ». Μόλις όμως οι Ηπειρώτες ανέλαβαν από τις αλλεπάλληλες καταστροφές αυτές επανίδρυσαν το μαντείο. Το χρόνο της επανιδρύσεως αυτής είναι αδύνατο να τον καθορίσουμε. Το νέο μαντείο έμεινε μέχρι τον Δ’ αιώνα, οπότε ο Χριστιανισμός με τον Μέγα Κωνσταντίνο έγινε επίσημη θρησκεία του ρωμαϊκού κράτους. Τότε και η Δωδώνη υπέστη την τύχη που είχαν και άλλοι αρχαίοι ναοί. Αυτό πιστοποιείται από τα νομίσματα του Μ. Κωνσταντίνου και του Πρίσκου που ανακαλύφθηκαν από τις ανασκαφές (Καραπ. σ. 115 πιν. 62 κα 63). Έκτοτε ο ναός του Δωδωναίου Διός και της συνναίου της Διώνης μετατράπηκε σε χριστιανική εκκλησία σχήματος βασιλικής της οποίας και σήμερα σώζονται τα ερείπια, ενώ η Δωδώνη έγινε έδρα επισκόπου που πολλές φορές αναφέρεται στα πρακτικά των συνόδων (Καραπ. σ. 173). Οι Γότθοι όμως επιδράμοντες κατά το 550 με τον Τοτίλα κατέστρεψαν και την χριστιανική Δωδώνη και έκτοτε βαθύ σκοτάδι κάλυψε και καλύπτει εν μέρει ακόμη τον περιλάλητο τούτο μαντείο.

ΤΟ ΜΑΝΤΕΙΟ ΤΩΝ ΔΕΛΦΩΝ

Η μικρή αρχαία πόλη επί του Παρνασού έγινε περίδοξη τόσο κατά τον αρχαίο κόσμο, όσο και στον νεώτερο, λόγω του περίφημου ιερού και μαντείου του Απόλλωνα το οποίο βρίσκονταν εκεί. Οι Δελφοί, μετά τις ανασκαφές ιδίως, αποτελούν σπουδαιότατη πηγή για την γνώση του αρχαίου Ελληνικού πολιτισμού, του οποίου πάντοτε υπήρξαν σπουδαιότατο κέντρο. Το όνομα Δελφοί (αλλά και Δαλφοί και Βελφοί στις βοιωτικές επιγραφές) κατά την αρχαία παράδοση, προέρχεται από τον επώνυμο ήρωα Δελφού αλλά σήμερα ερμηνεύεται ως σημαίνον χάσμα (Solmsen), σχετιζόμενο από την παράδοση με μαντικό χάσμα, κατά ε τον Βιλαμόβιτς είναι όνομα γένους, συγγενικό προς το ευβοϊκό Δίρφυς. Το παλαιότερο όνομα του τόπου ήταν Πυθώ και με αυτό το όνομα γνωρίζει το ιερό ο Όμηρος. Κατά την ετυμολογία δε, την οποία ήδη ο Παυσανίας γνώριζε και φαίνεται ασφαλής, το Πυθώ προέρχεται από το ρήμα πύθεσθαι = σήπεσθαι και αναφέρεται στον από τον Απόλλωνα φονευθέντα δράκοντα που αφέθηκε να σαπίσει.

 Η χάλκινη βάση του χρυσού τρίποδα των Δελφών, επάνω στην οποία είναι χαραγμένα τα ονόματα των 31 πόλεων που έλαβαν μέρος στον κατά των Περσών αγώνα (Ιππόδρομος Κωνσταντινούπολης) (Πηγή: Πολεμικές Μονογραφίες, τεύχος 1, «Μηδικοί Πόλεμοι», Παντελής Καρύκας, σελίδα 67)

ΙΕΡΟΣΥΛΙΑ ΚΑΙ ΘΑΝΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΔΙΚΗ ΠΑΙΔΙΩΝ

Με βάση την νομοθεσία, όσοι σφετερίζονταν χρήματα του Ιερού των Δελφών ή αναθήματα γκρεμίζονταν από έναν βράχο ,την Υάμπεια: «εάν δε τις περι των ιερών χρημάτων μνησθή κατακρημνίζεται» [Δημοσθένης, περί παραπρεσβείας, 327].

Ακόμα και ΝΗΠΙΑ θανατώνονταν για ιεροσυλία. Ένα παιδάκι, γράφει ο Αιλιανός, κατηγορήθηκε ως ιερόσυλος, επειδή παίζοντας , μάζεψε από το χώμα ένα πέταλο, που έπεσε από το χρυσό στεφάνι της Άρτεμης. Οι δικαστές άπλωσαν μπροστά στο νήπιο, διάφορα παιχνίδια, αστράγαλους και άλλα, τοποθέτησαν ανάμεσα στα αντικείμενα το χρυσό πέταλο και περίμεναν να δουν τι θα πρωτοαγγίξει. Ξανάπιασε το χρυσό πέταλο.  Φανερό πως ήταν ιερόσυλος. Έπρεπε να εφαρμοστεί ο δελφικός νόμος που προέβλεπε θάνατο στους Ιερόσυλους. Και το παιδάκι θανατώθηκε: «και δια ταύτα απέκτειναν αυτόν ως θεοσύλην, ου δόντες συγγνώμην τη ηλικία, αλλα τιμωρησάμενοι δια την πραξιν» (Αιλιανός, «Ποικίλη Ιστορία»   V,16 )

Ο Αιλιανός μας πληροφορεί επίσης πως και ο γνωστός μας Αίσωπος, ο οποίος ήταν δούλος, βρισκόταν σε μία ομάδα ανθρώπων που θανατώθηκε για ιεροσυλία με βάση τον Δελφικό νόμο «λαβόντες ουν αυτούς ως θεοσύλας απήγαγον επι την πέτραν και κατακρήμνισαν κατα τον δελφικόν νόμον» («Ποικίλη Ιστορία», ΧΙ , 5).

Αλλά και ο Πλούταρχος, μας λέει για ομάδες ανθρώπων που εκτελέστηκαν με την κατηγορία της ιεροσυλίας: «Οι δε συνθέντες τν αιτίαν επ΄αυτόν ιεροσυλίας απέκτειναν ώσαντες απο της πέτρας εκείνης ην Υάμπειαν καλούσιν » («Περί των υπό του θείου βραδέως τιμωρουμένων», 557)

ΛΑΤΡΕΙΑ

Η διαδοχή των θεών: Αν και ο Απόλλωνας καθ’ όλη την ιστορική εποχή ήταν ο κυρίαρχος των Δελφών, εντούτοις είναι γεγονός ότι ή λατρεία του δεν ήταν ή παλαιότατη στον τόπον, ούτε επικράτησε εκτοπίζοντας τους πρώην θεούς άνευ αντιστάσεως. Οι παραδόσεις ομιλούν άλλοτε περί αγώνος του Απόλλωνος δια την επικράτηση και άλλοτε περί ομαλής διαδοχής κατά παραχώρηση. Φαίνεται όμως ότι το πρώτον αληθεύει, ή δε παραχώρηση του Ιερού από τους τέως κυρίους του φάνηκε εύλογο να πλασθεί αργότερα, υποστηριζόμενη άλλωστε και εκ τούτου, ότι των παλαιότατων θεών ή ανάμνηση δεν εξέλιπε, αλλά απ' εναντίας διατήρησαν και τα παλαιότατα Ιερά τους, αν και βεβαίως ήσαν επισκιασμένα πλέον από την λάμψη του κατακτητή. Χαρακτηριστικό είναι ότι το μαντείο προϋπήρχε του Απόλλωνα και ήταν αφιερωμένο στην πανάρχαια θεά Γη ή Γαία, της οποίας πρώτη μάντις ήταν ή νύμφη Δαφνίς. Συν-λατρεύονταν με την Γη και ο Ποσειδώνας, ο οποίος εκτοπίσθηκε κατόπιν από τον Απόλλωνα και αποζημιώθηκε με το νησί της Καλαυρίας. Ό Απόλλων δεν παρέλαβε το μαντείο απ' ευθείας από την Γης, αλλά από την Θέμιδα, στην οποία είχε αφεθεί προηγουμένως. Άλλη όμως παράδοση παρεμβάλλει μεταξύ Απόλλωνα και Θέμιδος την Φοίβην, εκ της οποίας και ο Απόλλωνας έλαβε την προσωνυμία Φοίβος.

Η λατρεία της Γης δεν συναντάται μόνον στους Δελφούς αλλά και στην Ολυμπία και σε άλλες πόλεις εκατέρωθεν του Κορινθιακού κόλπου, του σεισμικού τούτου επικέντρου της Ελλάδος. Μπορούμε να δεχτούμε ότι κατ’ αρχάς ή μαντική ιδιότητα ανήκε στην Γη, την μητέρα και τροφών των πάντων, αλλά και την κυρία του κάτω κόσμου, αφ’ όπου αποστέλλει τα όνειρα και τους εχθρούς των θεών, τους γίγαντας και τους τιτάνες. Ότι ο Απόλλωνας δεν ήταν εξ αρχής μαντικός θεός καταφαίνεται και εκ του ότι ως Δήλιος δεν είχε ίχνος μαντικής ικανότητας. Άρα την απέκτησε στους Δελφούς Αλλά και ο Ποσειδώνας, ο οποίος συν-λατρεύονταν ως σύζυγος της Γης, φαίνεται ότι εδώ δεν ήταν ο θεός της θαλάσσης, όπως σε άλλες πόλεις του Κορινθιακού, αλλά μάλλον της υγρασίας, των πηγών και ποταμών, οι όποιοι γονιμοποιούν την γη και των σεισμών. Άλλα και οι Μούσες ήσαν προγενέστεροι του Απόλλωνος ως φύλακες της μαντικής πηγής του Ιερού της Γης, το δε Ιερόν των εκείτο εκεί που πλησίον.

Εικονικά στις παραδόσεις, ο ανταγωνισμός του Απόλλωνα προς τους παλαιοτέρους θεούς εμφανίζεται ως μάχη προς τον δράκοντα, ο οποίος φύλασσε το Ιερόν της Γης και ο φόνος του υμνήθηκε ως ένδοξο κατόρθωμα του θεού. Αξιοσημείωτο είναι ότι ο δράκων παρουσιάζεται ενίοτε ως θηλυκός, και ταυτίζεται εντελώς με την Γη ως προσωποποίηση της. Το γεγονός τούτο αποτελεί το κέντρο του Εθνικού δελφικού ύμνου του Απόλλωνος («πυθικός νόμος»), αναπαράσταση δε μιμική λάμβανε χώρα κατά την τελετή των «Σ(τ)επτηρίων». Κατά αυτή, μετά τον φόνο του δράκοντα, παριστάνονταν η φυγή του Απόλλωνα εις την κοιλάδα των Τεμπών προς εξαγνισμό. Τον Απόλλωνα υποκρίνονταν ευγενής νέος ακολουθούμενος από συνηλικιωτών του και ομίλου αγίων γυναικών. Αυτοί αφού έθεταν πυρ σε ξύλινο παράπηγμα, απομακρύνονταν δρομέως χωρίς να στρίψουν το κεφάλι προς τα πίσω. Κατόπιν εμφανίζονταν ο Απόλλωνας πορευόμενος προς τα Τέμπη και εξαγνίζονταν και τέλος παριστάνονταν ή επάνοδος του θεού με ακολουθία δαφνηφόρων εις ένδειξη του καθαρμού. Κατά τον ύμνο ο Απόλλων έδιδε τους χρησμούς του δια των κλάδων δάφνης, ήτις απέβη κατόπιν σύμβολο του θεού. Παραδίδεται όμως ότι μία δάφνη βρίσκονταν πλησίον του Ιερού της Γης προ του Απόλλωνα, και τούτο είναι επίσης χαρακτηριστικό όσον αφορά τον μύθο της νύμφης Δάφνης, της καταδιωκόμενης από τον Απόλλωνας που επικαλούνταν προς σωτηρία της