ΑΝΘΡΩΠΟΘΥΣΙΕΣ, ΑΝΘΡΩΠΟΦΑΓΙΑ & ΝΗΠΙΟΦΑΓΙΑ ΠΡΟ ΧΡΙΣΤΟΥ ΣΤΙΣ ΕΘΝΙΚΕΣ ΘΡΗΣΚΕΙΕΣ

 Παρακάτω θα βρει κανείς απάντηση στην τυφλή και ολοκληρωτική εξιδανίκευση της ελληνικής ιστορίας από τους φανατικούς Εθνικούς, που σκοπό έχουν όχι απλά την ωραιοποίηση του Ελληνικού Έθνους και της ιστορίας του, αλλά κυρίως στοχεύουν τον εξοβελισμό του Θεού Ιησού Χριστού από την Ελληνική ψυχή, μέσω ενός τεχνητού καλλωπισμού όλης της αρχαιότητας και συνεπώς όλων των αρχαίων θρησκευτικών συνηθειών, γεγονός που επιφέρει, δυστυχώς, πλείστους συμπολίτες μας εις το σκότος της ελλείψεως της αληθινής παιδείας. Μερικοί από αυτούς, μέσα σε ένα βαθύ εθνικιστικό ύπνο υπερηφάνειας, εκτοπίζοντας την θεία διδασκαλία περί ταπεινότητας θνητών, συγγράφουν και πονήματα μέσα από τα οποία ευελπιστούν παθιασμένα να εξοβελίσουν την αλήθεια, ηρεμώντας εαυτούς και αλλήλους εις τον Μορφικό τους περιβάλλον, με παράλληλη αύξηση της ανόητης ψυχικής εξύψωσης των, που λειτουργεί ως παρωπίδα ενάντια εις τον δρόμο της αλήθειας και της αρετής. 

ΑΝΘΡΩΠΟΦΑΓΙΑ & ΑΝΘΡΩΠΟΦΑΓΟΙ

Aνθρωποφαγία είναι να είναι κανείς ανθρωποφάγος, το να τρέφεται κάποιος με ανθρώπινες σάρκες.

Την ανθρωποφαγία ή και άλλως κανιβαλισμό καλούμενη, εκ των «Καννιβάλων» ως ονομάστηκαν υπό των πρώτων Ισπανών θαλασσοπόρων εν αρχή οι Κάριβαλς ή Καρίβες ή Καραΐβες, κάτοικοι του συμπλέγματος των νήσων Αντιλλών του Νέου Κόσμου, περιώνυμοι διά την ανθρωποφαγική τους κλίση, γνώρισε μέγα μέρος της ανθρωπότητας, ανεξαρτήτως φυλετικής διακρίσεως. Ασκήθηκε αυτή κατά διαφόρους εποχές, από τους αρχαιοτάτους χρόνους, των προϊστορικών πιθανώς, μέχρι της σήμερον ακόμη, οπότε σποραδικώς εμφανίζεται και εις τους αγρίους, όπως καλούμε λαούς, άλλα και εις τους πλέον πολιτισμένους, και ένεκα άλλοτε άλλων λόγων.

Περί της αρχής της ανθρωποφαγίας είναι δύσκολο, αν μη αδύνατον, να γνωρίζουμε μετά Θετικότητας. Ίχνη κανιβαλισμού εκ των παλαιότατων περιόδων του τεταρτογενούς, της παλαιολιθικής δηλαδή περιόδου της ζωής του ανθρώπου, παρά την αντίθετη γνώμη του C. Mortillet ιδία, αλλά και άλλων, και του δυσχερούς του ελέγχου, πιστεύεται ότι ευρέθησαν εις τίνα πραγματικά γεωλογικών χρόνων εκ των σπηλαίων της Γαλλίας και άλλων χωρών. Και είναι λίαν φυσικό, νομίζουμε, να ασκήθηκε ο κανιβαλισμός ενιαχού τουλάχιστον έκτοτε και παρ’ ημίν, αφού εμφανίζεται και κατόπιν εις νεώτερους χρόνους. Πάντως, γενική διάδοση δεν αποδεικνύεται να είχε η ανθρωποφαγία. Σαφείς αποδείξεις αυτής, δηλαδή συστηματικώς ηνεωγμένα τα επιμήκη ανθρώπινα οστά προς εξαγωγή του τόσο αγαπητού μυελού, αν και ελάχιστου επί των ανθρωπίνων τοιούτων, αφθονία τεμαχισμένων μακρών ανθρώπειων οστών μεταξύ των «υπολειμμάτων μαγειρείου», των γνωστών της νεότερης λιθικής περιόδου Kjoekkenmoeddinger και άλλων, συναντάμε εις τους προϊστορικούς νεολιθικούς χρόνους και τους μεταλλικούς (ορειχάλκου) της Ευρώπης. Έκτοτε, στη σύγχρονη περιόδο της ζωής του ανθρώπου και μέχρι σήμερον ακόμη, δεν έπαυσε εντελώς να υφίσταται ή ανθρωποφαγία. Τα αίτια, εκ των οποίων ήχθη ο άνθρωπος εις την σκέψη της ανθρωποφαγίας, είναι ποικίλα. Γενικώς, η ανθρωποφαγία ασκήθηκε υπό του ανθρώπου είτε ως συστηματικό έθιμο παρ’ ορισμένους λαούς, και ταύτη δυνάμεθα, νομίζομε, να ονομάσουμε «αληθή ανθρωποφαγία» ή «κανιβαλισμό», είτε ως μοναδικό περιστατικό, τυχαίο γεγονός, την «εκ περιστάσεων ανθρωποφαγία», στην οποία οδηγήθηκε εκ της στιγμιαίας ανάγκης ο άνθρωπος.

Εκ της σπουδής των διαφόρων λαών, παρ’ τους οποίους παρατηρήθηκε  κατά το πρόσφατο Ιδία παρελθόν, βλέπουμε ότι η αληθής ανθρωποφαγία δεν είναι πάντοτε συνέπεια της ανάγκης. Οι αντιθέσεις των ενστίκτων, τα οποία συναντούμε στους διάφορους λαούς, απέχθεια παρά τοις μεν απέναντι της ανθρώπινης σαρκός, κλίση άλλων μέγιστη κλπ., δεικνύουν ποικίλη πιθανώς την αρχική αιτία εκάστοτε του κανιβαλισμού, όπως είναι ποικίλα και τα έθιμα της ασκήσεως τούτου παρά τοις συστηματικώς ανθρωποφάγους λαούς. Πάντα ταύτα δεικνύουν ότι είναι «επίκτητο» το ελάττωμα αυτό εις τον άνθρωπο.

Πράγματι, αν και «συναντωμένη ἐν τῲ λίκνῳ ὅλων σχεδὸν τῶν λαών» και πρωτίστως χαρακτηρίζουσα τους λαούς τους ισταμένους στην κατωτάτη βαθμίδα του πολιτισμού, παντός χρόνου και τόπου, δεν φαίνεται να παριστά η ανθρωποφαγία αρχικό, φυσικό ένστικτο των ανθρωπιδών, δεν αποτελεί κατά την γνώμη των περισσοτέρων «πρωτογενές» ένστικτο αυτού, υπόλειμμα αρχικής τυχόν καταστάσεως των ανθρωπείων όντων.

Ο εξελισσόμενος άνθρωπος ήταν φυτοφάγο ζώο αρχικά, και σήμερα δ’ έτι εκατομμύρια ανθρώπων (Ινδίες κλπ.) φυτοφαγούν κατά κανόνα. Εξελίχθηκε δε βαθμηδόν σε παμφάγο, αναγκασθείς εκ διαφόρων περιστάσεων, του εξωτερικού περιβάλλοντος ιδίως, να κατέλθει του δένδρου και να προσαρμοσθεί προς την τελείως εδαφική ζωή, και είτα την ποικιλία της τροφής, ένεκα της ανεπαρκείας της φυτικής τοιαύτης, εις τα μέρη εις τα οποία διαπλάσσονταν το γένος μας.

Γενικεύθηκε μάλλον η κρεατοφαγία μόνο με την ανακάλυψη του πυρός, όταν και μπόρεσε ο άνθρωπος δια της εψήσεως της ζωικής σάρκας να εθισθεί σε αυτήν, υπερνικώντας πιθανών φυσική αντιπάθεια.

Δεν είναι δύσκολο να φαντασθούμε, πως ήταν δυνατόν να αχθεί ο άνθρωπος έπειτα και εις την σκέψη της χρησιμοποιήσεως αυτού του ομοίου του, προς αυτοσυντήρηση, σε δεδομένη περίπτωση. δεν υπάρχει ουδείς λόγος να αμφιβάλλουμε επομένως ότι ασκήθηκε από πολλούς ανθρώπους, όλου του κόσμου, και από μακρινούς χρόνους, κατά το μάλλον ή ή ήταν ευρεία η ανθρωποφαγία. Εν τούτοις, αν και ο άνθρωπος διήλθε κατά την αρχή της διαπλάσεώς του σχεδόν, ως γνωστό, δια τραχυτήτων κλιματικών μεταβολών, δια των παγετωδών περιόδων καθ’ τις οποίες ακριβώς ίσως, ένεκα της καταστροφής της φυτικής ζωής σε μεγάλη ακτίνα, αναπτύχθηκε καθόλου η κρεοφαγική του τάση, δεν φαίνεται εν τούτοις να κατέφυγε αυτός συστηματικά και σε ευρεία κλίμακα στην χρήση της ανθρώπινης σαρκός προς συντήρηση του ή προς συμπλήρωση του πενιχρού του εξ άλλων ζώων κυνηγίου, ως θα ήταν φυσικό, εάν ο άνθρωπος ήταν ανθρωποφάγος εξ ενστίκτου. Τούτο αποδεικνύουν τα ελάχιστα ίχνη αυτής ως είπαμε.

Περί τούτου κρίνουμε και εκ της παρατηρήσεως των συγχρόνων λαών. Διότι, δεν συναντάται η ανθρωποφαγία ουδέ εις τους σημερινούς κατοίκους των αρκτικών χωρών της γης, οι οποίοι τόσο δοκιμάζονται σε άξενες παγωμένες χώρας, όπου ζουν, τους Εσκιμώους και τους Αλεούτιους ή τους Σιβηρίους καθόλου. Επίσης, δεν βρίσκουμε ανθρωποφαγικά έθιμα στους τόσο άθλια ζωή διάγοντας Μπουσμάνους της Νοτίου Αφρικής και άλλους λαούς. Φαίνεται ότι, εις έκτακτους μόνον περιστάσεις η αλλοφροσύνη εκ της πείνας υπερνίκησε την έμφυτο αποστροφή του ανθρώπου προς την ανθρώπινη σάρκα και κατά τους απωτάτους εκείνους χρόνους, και ανάγκασε αυτόν να κατέλθει έτσι διά της πράξεως αυτής σε κατώτερη βαθμίδα των συγγενών του πρωτευόντων, των πιθήκων και πολλών άλλων ζώων, φυτοφάγων, αλλά και σαρκοφάγων, μεταξύ των οποίων σπανίως παρατηρείται ομοειδοφαγία, εάν επιτρέπεται η λέξη.

Εφ’ όσον ο άνθρωπος πλήθαινε, επομένως και ό άγων περί υπάρξεως καθίστατο αγριότερος, επί τοσούτο και το φυλετικό μίσος ενεφανίζονταν ισχυρότερο. Επίσης, εφ’ όσον αναπτύσσονταν ο άνθρωπος ανερχόμενος την κλίμακα του πολιτισμού, επί τοσούτο διαστρέφονταν και τα ένστικτα αυτού. Και είναι αυτά, μίσος και διαστροφή, τα κύρια αίτια τα οποία οδήγησαν πολλαχού εις την συστηματική άσκηση κανιβαλικών πράξεων. Ήταν φυσικό δ’ άπαξ παρεκτραπείς πρωτογενής άνθρωπος να μη κάμει διάκριση μεταξύ του ζωϊκού και του ανθρωπίνου κυνηγίου. Εις την επέκταση δε ή μάλλον την μετά φανατισμού εδραίωση του κανιβαλισμού στον οποίο συνέβαλε η ανάπτυξη των προλήψεων και του θρησκευτικού αισθήματος, τα οποία δεν υπήρχαν παρά τους πρώτους ανθρώπους, εις τους οποίους είπαμε ότι δεν φαίνεται να ασκείται και ο κανιβαλισμός.

Οπωσδήποτε, ο άνθρωπος κατέφυγε, ουδεμία δ’ αμφιβολία υπάρχει περί τούτου βεβαίως, εις την τελευταία του ταύτη πηγή διατροφής, πρώτιστα πάντων, προς ικανοποίηση της ανάγκης της πείνας και αυτοσυντήρηση, εν ελλείψει πάσης άλλης τροφής γενικώς, βαθμηδόν δε και εν ελλείψει μόνον της ζωικής τοιαύτης. Και η ανθρωποφαγία εκ της τοιαύτης αίτιας ασκήθηκε όχι μόνον υπό των κατωτάτης αναπτύξεως ανθρωπίνων όντων, αλλά και υπό των πλέον πολιτισμένων, είναι δηλαδή ή αιτία και της εκ περιστάσεων ανθρωποφαγίας. Η αιτία όμως αυτή, ως είπαμε, δεν είναι πάντοτε εμφανής.

Βρίσκουμε, έπειτα την ανθρωποφαγία εις ευρύτατη κλίμακα, στους λαούς που διάγουν φυσική ζωή, ως έθιμο πολεμικό, εξ εκδικήσεως, μίσους, εφαρμοζόμενο μόνον επί του ηττημένου εχθρού, φονευμένου ή αιχμαλωτιζομένου. Εγκρύπτει αυτή τον εξευτελισμό του αντιπάλου και τον υποβιβασμό αυτού εις την τάξη των ζώων. Άλλοτε, τουναντίον, αποτέλεσε η ανθρωποφαγία την πλέον τιμητική και πλήρη σεβασμού μέθοδο καταστροφής του πτώματος οικείων υπό της οικογενείας τους, παρά διαφόρους λαούς, συνδεόμενη μάλιστα συχνάκις και με αυτή την θανάτωση των γερόντων ή ασθενών. Μερικοί διακρίνουν την ανθρωποφαγία αυτή ως «ενδοκανιβαλισμό», κατ’ αντίθεση προς τον «εξωκανιβαλισμό» ασκούμενο επί των ξένων μόνον. Σε μερικές φυλές περιορίζεται στην πόση της τέφρας μόνον του θανόντος, ή αλλού των προϊόντων της σήψεως του πτώματος. Ομοίως και ποινική ανθρωποφαγία προς τιμωρία, ή εκδίκηση, καθ’ ορισμένων ατόμων της φυλής ή εκτός αυτής (κλεπτών σε ειδικές περιστάσεις, μοιχών, ενδογάμων κλπ.) παρατηρείται, αλλά και εξ άλλων αίτιων ακόμη, αποφασιζομένη επισήμως από δικαστήριο.

 H ανθρωποφαγία διαδόθηκε όμως εις τον κόσμο κυρίως υπό την προσωπίδα του θρησκευτικού ή μαγικού ή τελετουργικού εθίμου. Κυρία βάσις τούτου είναι γενικώς ή πρόληψη. Ιδιαιτέρως δ’ η ιδέα ότι αποκτά ο τρώγων τις ψυχικές και σωματικές ιδιότητες του εσθιομένου. Πλην της εκδικήσεως και του εξευτελισμού, που  είδαμε επί του πολεμικού κανιβαλισμού, μία αιτία τούτου έγκειται και εις την επιθυμία της αποκτήσεως της ρώμης του αντιπάλου (καταβρόχθησης ωμής της καρδιάς αυτού κλπ.)- Είναι η αυτή πρόληψη που βρίσκουμε προκειμένου και περί της διατροφής δι’ ορισμένων ζώων (καρδίας λέοντος κ.τ.τ.). Άλλοτε πιστεύεται ότι η ανθρώπινη σαρξ έχει θεραπευτικές ιδιότητες, ιδίως η των καταδίκων (στην αρχαιότητα, στην Κίνα κλπ.).

Άλλοτε, τελείται υπό το πρόσχημα θυσίας σε ορισμένο θεό, εις τον οποίο προσφέρεται συνήθως, εξαγομένη από τον ιερέα, η καρδιά του θυσιασμένου  ανθρώπου, του λοιπού σώματος διανεμομένου μεταξύ των παρόντων στην τελετή. Ως κυριότερη δικαιολογία της θηριωδίας αυτής ως εθίμου, δυνάμεθα να πούμε ότι τίθεται πάντοτε βάση της προλήψεως οιαδήποτε, προσήλωση επί των εθίμων λατρείας, μεταξύ των οποίων αυτή κατείχε μετά της ανθρωποθυσίας σπουδαία θέση εις τις σύγχρονες κατώτερες φυλές. Επιζητείται η μεταβίβαση της δυνάμεως ισχυρού αντιπάλου κ.τ.τ., επιζητείται η πλήρη εξαφάνιση του πτώματος, φίλου ή εχθρού, πτώματος, του οποίου φοβείται πάντοτε ο πρωτογενής την επάνοδο, απλοποιείται τέλος ή ταφή κλπ. Τα αίτια αυτά υπήρξαν τα κυριότερα της διαδόσεως της ανθρωποφαγίας, ολικής ή μερικής, ολοκλήρου δηλαδή του σώματος, ή ορισμένων, ως είπαμε, τμημάτων, της καρδίας, του θύματος, των οφθαλμών ή και μόνον του αίματος ή των υγρών εκ της σήψεως του πτώματος.

Κατά κανόνα όμως, εις όλες τις ανωτέρω φαινομενικές αιτίες, η δικαιολογία δεν χρησιμεύει στις εκάστοτε περιστάσεις, ειμή προς συγκάληψη, ασυνείδητη ίσως, της αναπτυχθείσης διαστροφής της φυλής. Εάν, όπως είπαμε αρχόμενοι, δεχθούμε ότι δεν πρόκειται περί ενστίκτου, ασφαλώς όμως, στις περισσότερες περιπτώσεις, βρισκόμαστε προ μιας εκφάνσεως διεστραμμένης επιθυμίας, γεννηθείσης ίσως εκ των περιστάσεων, αναπτυχθείσης δε εκ των προλήψεων, της ηθικής καταπτώσεως κλπ. Είναι, νομίζομε, λίαν αμφίβολον εάν η λατρεία, ο φόβος της παραβάσεως νόμων ανωτέρας δυνάμεως κ.τ.τ., αποτελούν πραγματική αιτία της τόσον επιμόνου κανιβαλικής διαθέσεως, ή μάλλον η μετά την δοκιμή διέγερση επιθυμίας γεύσεως ανθρωπίνης σαρκός δεν έθεσε ως πρόσχημα την λατρεία, προς κορεσμό του πάθους. Είναι πολύ πιθανόν ότι «η ως χάρτου τρυφερότης» της ανθρώπινης σάρκας, ως υποστηρίζουν οι ανθρωποφάγοι, επεξέτεινε κυριότατα το έθιμο μεταξύ των προτογενών λαών, τοσούτον αγρίως πολεμούνταν αλλήλους. Διότι είναι αναντίρρητο, ότι η ανθρωποφαγία, καθώς και η δουλεία βραδύτερο, υπήρξαν οι μέγιστες αφορμές της διαιωνίσεως των πολέμων μεταξύ των λαών εκείνων.

Δεν θα αναφέρουμε ενταύθα την απειρία των εθίμων, των σχετικών προς την άσκηση της συστηματικής ανθρωποφαγίας, του αληθούς κανιβαλισμού, λίαν ποικιλλόντων κατά φυλάς. Αναφέρουμε μόνον, μεταξύ άλλων, ότι οι ανθρωποφάγοι δεικνύουν π. χ. μεγάλη προτίμηση γενικώς προς την σάρκα των γυναικών και των παιδιών, επίσης προς τον μυελό των μακρών οστών, τα οποία σχίζουν κατά μήκος, και προς την εγκεφαλική ουσία, την οποία συνήθως πολτοποιούν διά μακρού στυλέου μέσω οπής ανατρήσεως, ή διά των οφθαλμικών κόγχων, αναρροφώντες κατόπιν αυτήνν, άλλα και προς άλλα μέρη του σώματος, τις παλάμες, τα πέλματα, τους γλουτούς κλπ. Η σάρξ των λευκών είναι υποδεεστέρας ποιότητας διά πολλούς των κανιβάλων, ως πλέον αλμυρά. Αποφεύγεται δε υπό άλλων (Ωκεανία) εκ προλήψεως, επί του φόβου μήπως το πνεύμα του λευκού βλάψει αυτόν κατά κάποιο τρόπο.

Οι γυναίκες, τα κύρια θύματα άλλωστε του πάθους, λάμβαναν και οι ίδιες συνήθως μέρος στα κανιβαλικά γεύματα, αλλού όμως αυτές απεχθάνονταν το «ανδρικό» αυτό έδεσμα. Εν τούτοις, σε μερικούς λαούς (Μαρκεζάνες κ. άλ.) αποκλείονταν στις γυναίκες, τα παιδιά και τον πολύ λαό, το δικαίωμα να δοκιμάσουν, κατά τα τελετουργικά γεύματα, το ανθρώπινο έδεσμα, επιφυλασσόμενο μάλιστα κατ’ αρχήν δια τους επισήμους, στους αναλόγως της ιεραρχικής τάξεως διενέμονταν και οι μερίδες από των εκλεκτότερων εις τας κατωτέρας ποιότητας. Συνήθως οι οφθαλμοί αποτελούσαν εκλεκτό και τιμητικό μερίδιο διά τον αρχηγό προοριζόμενο.

Η έψηση του άτυχους θύματος γίνονταν ακεραίου του σώματος συνήθως, και πολλές φορές, επί αιχμαλώτου, και ζώντος ακόμη, τεμαχίζονταν δε κατόπιν. Μερικοί άφηναν το πτώμα εντός ύδατος επί μακρό, όπως γίνει ευγευστότερο. Άλλοι χρησιμοποιούν και το λίπος του ανθρώπου προς φωτισμό (Νιάμ - Νιάμ). Παρά τους λαούς, ο ίδιος ο φονεύων δεν μετείχε του κανιβαλικού γεύματος (Ν. Γουινέα). Άλλοτε ό νικητής έσχιζε το πτώμα του αντιπάλου με τα δόντια. Σε μερικούς δε λαούς (Βαττάκ της Σουμάτρας), η τράπεζα εις την οποία τεμαχίζονταν ανθρώπινο σώμα, στολίζονταν δι’ ιδίων διαφορετικών απεικονίσεων. Γενικώς δε στους πλείστους λαούς (Ν. Γουϊνέα, Αζτέκοι Αμερικής κλπ., η ανθρωποφαγία αποτελεί αφορμή ιδιαιτέρας τελετής, κατά την οποία θυσιάζεται αιχμάλωτος παχυνθείς πρότερο καταλλήλως η γυνή κλπ., και η οποία δειξάγονταν καθ’ ορισμένους τύπους. Σε μερικούς μάλιστα (Βιττί), το ανθρώπινο έδεσμα λαμβάνονταν κατά τα τοιαύτα επίσημα γεύματα διά περονών ξύλινων, οικογενειακών κειμηλίων και όχι δια των δακτύλων, όπως τα συνήθη  φαγητά.

Υπάρχει όμως «πειρία λεπτομερειών επί του εθίμου της ανθρωποφαγίας αναλόγως της φυλής, εις τις οποίες δεν μπορούμε να επεκταθούμε.

Μεταξύ τής συγχρόνου ανθρωπότητας, ασκούν την αληθή ανθρωποφαγία, μέχρι προ ολίγου ακόμη, δοκιμάζουν δ’ αναμφιβόλως μερικοί κρυφά και εν κατάλληλη ευκαιρία και σήμερον ακόμη, πλείστες των πρωτογενών φυλών της Αφρικής, Αμερικής και Ωκεανίας. Δεν ήταν όμως και τόσον διαδεδομένη, όπως κοινώς νομίζεται, εξ εσφαλμένων εντυπώσεων των ταξιδιωτών, και της ευκολίας με της οποίας αυτές οι φήμες γίνονται πιστευτές. Και πρώτα, βρίσκουμε τον κανιβαλισμό κατ΄ εξοχήν διαδεδομένο σε διάφορες φυλάς Νέγρων τής Κεντρικής Αφρικής, του κυριότερου κέντρου κανιβάλων καθόλου. Μερικοί εξ ανάγκης (Κάφροι) ή προλήψεως (Γουϊνέα), άλλοι εκ καθαρής επιθυμίας (Ζουλού, Μπαντού, Νιάμ-Νιάμ, όπως και το όνομα αυτό δηλώνει, Νέγροι τον Κογκό, του Σουδάν κλπ.) τρώγοντες κατά προτίμηση τους πεθαμένους ξένης φυλής ή τους αιχμαλώτους εκ των πολέμων, τους οποίους ακριβώς προκαλούν, ως είπαμε, δια τον σκοπό της αποκτήσεως θυμάτων κυρίως. Στην Δυτική Αφρική το ανθρώπινο κρέας εκτίθεται προς πώληση στην αγορά, όπως οιονδήποτε άλλο εμπόρευμα, ή πουλούσαν τα πτώματα τα στο κοινό προς κατανάλωση. Είναι αναντίρρητο ότι οι λαοί αυτοί ζουν εν μέσω αφθόνου βλαστήσεως και συντροφεύονται από ποικίλης κατοικίδιου ή μη πανίδας, μη δικαιολογουσών την άσκηση κανιβαλισμού εξ ανάγκης.

Στην Ωκεανία οι Αυστραλοί, σε μικρή κλίμακα αληθώς, ασκούν τον κανιβαλισμό και δι’ έλλειψης τροφής, ιδίως επί των γυναικών των εν καιρώ λιμού, άλλα και εκ προλήψεων επί πεθαμένων γενικώς, ιδιαιτέρως των μάγων κ.τ.τ., προς εκμηδένηση αυτών, και επί των τέκνων των, τα οποία σκότωναν, όταν ασθενούσαν βαριά ή κυρίως όταν πλεόναζαν. Επίσης οι Παπούα της Μελανησίας και οι Πολυνήσιοι ιδίως της Ν. Γουϊνέας, της νήσου Σολομώντος (ανθρωποφάγοι και σήμερον ακόμη, αναζητούντες την γυναικεία σάρκα ως εντείνουσαν τις παραγωγικές των δυνάμεις), κατ’ εξοχήν όμως οι Βιττί των ομωνύμων νήσων (κοινώς Φίτζι), εφαρμόζοντες τον κανιβαλισμό και στις λατρείες των και εκτός αυτών, οι ΝεοΚαληδόνιοι (Κανάκες) εκ συνήθειας αποκτηθείσης επί τη βάσει τελετουργικών αρχικά ανθρωποθυσιών, αντιθέτως του θεωρουμένου ως γενικού κανόνα, καθώς και επί βάση πολεμικών γευμάτων, οι Νεοζηλανδοί (Μαόρι) ασκούντες την ανθρωποφαγία φανερά υπό θρησκευτικό τύπο και εκ καθαρής επιθυμίας ανθρώπινης σαρκός, οι Μαρκεζάνοι εκ πολεμικής εκδικήσεως κλπ.

Σε μερικούς εκ των νήσων τούτων (Βιττι) η ανθρωποφαγία επί τοσούτο είχε εξελιχθεί ως καθαρό αισθησιακό έθιμο, ώστε να φυτεύωνται από τους αυτόχθονες, περί τους ειδικούς δια τον κορεσμό του πάθους τόπους συγκεντρώσεως, και ίδια φυτά (π. χ. Solanum anthropophagorum και άλλα), απαραίτητα για την μαγειρική προετοιμασία της ανθρώπινης σάρκας, του «μακρού χοίρου» όπως καλούσαν το ανθρώπινο σφαγίο, ώπερ παχυναν κατά τον ίδιο με τους κοινούς χοίρους τρόπο.

 Ενταύθα υπάγομεν και στα νησιά νήσους του Μαλαιϊκού αρχιπελάγους (Ασιατικά), ως εθνογραφικώς λίαν συνδεδεμένα με το σύνολο. Μεταξύ των αυτοχθόνων, διακρίνονταν δια την ανθρωποφαγία τους οι, τόσον ήπιοι κατά τα αλλά, Βαττάκ της νήσου Σουμάτρας, θυσιάζοντας και σήμερον ακόμη τους γέροντες γονείς των, αλλά και τιμωρώντας διά της δήθεν ποινής αυτής, τον μοιχό, τον προδότη, τον εχθρό, τον εις θάνατον καταδικασθέντα κ.λ.π., του οποίου το πτώμα υποχρεωτικώς πρέπει να φαγωθεί. Τον κανιβαλισμό συνάντησαν απ’ άκρη εις άκρη διαδεδομένο και κατά την ανακάλυψη της Αμερικής, μεταξύ των περισσοτέρου Ινδικών φυλών. Και ένταύθα δε, μη δικαιολογούμενου πάντοτε εκ της ανάγκης, δηλαδή της στερήσεως άλλης τυχόν ζωϊκής τροφής, όπως π.χ. λέγεται αν και αμφισβητείται από πολλούς, ότι έκαναν οι αθλία καθόλου ζωήν διάγοντες κάτοικοι της Γης του Πυρός (Φονέγιοι), των νοτιότατων της Ν. Αμερικής χωρών, τρώγοντας τας γραίας συνήθως. Κυρίως, ασκείτο η αθρωποφαγία από τους πλείστους αυτόχθονες της Αμερικής, πλην ολίγων εξαιρέσεων (Ακάδιοι), μετά πολεμικές επιτυχίες, και δη υπό των Ινδών τής Νοτίου, ιδίως των Άνδεων (Νορί), των κατοίκων των Παμπάς, της Παταγονίας, των Βοτοκούτος κλπ., αλλά και της Βορείου και Κεντρικής Αμερικής υπό των Καριβών, ονομαστών ως είπαμε, ανθρωποφάγων, υπό των τόσον προηγμένων εις τον πολιτισμό Μεξικανών, ως γνωστές οι ανθρωποφαγικές τελετές  των Αζτέκων, και υπό πολλών Βορειοαμερικανικών φύλων, των Ιροκέζων, με τα βάρβαρα πολεμικά των ήθη, των Αλγονκίνων και άλλων. Εφάρμοζαν δε κυρίως την ανθρωποφαγία επί των αιχμαλώτων, τους οποίους μερικοί (Τουπί της Νοτίου κ. αλ.) περιποιούνταν και πάχυναν παντοιοτρόπως σε ειδικά κλουβιά και μετά φόνευαν. Ίχνη κανιβαλισμού αναντίρρητα βρίσκουμε στους παλαιούς «σωρούς υπολειμμάτων», τα αμερικανικά Kjoekkenmoeddingen, αλλά και εις νεοτάτους χρόνους.

Περί της ανθρωποφαγίας στην Ασία εξαιρουμένων των Μαλαιϊκών νήσων, περί των οποίων είπαμε οι πληροφορίες και οι γνώσεις μας είναι ασαφείς λίαν. Πάντως, οι περιπτώσεις είναι ενταύθα μεμονωμένες, στην Ινδία π. χ. και αλλού, πιθανώς, δεν είναι γνωστοί όμως μετά βεβαιότητα λαοί ασκήσαντες τον κανιβαλισμό συστηματικά. Αποδίδονται κανιβαλικές έξεις από μεσαιωνικούς εξερευνητές στους πρωτογενείς λαούς της Κίνας, ως είπαμε, του Θιβέτ κλπ. και στους αρχαίους Άινο των βορειοανατολικών νήσων, Σαχαλίνης, Υεσώ κλπ.

Στην Ευρώπη τέλος, πλην των αμφιβόλων, ως είδαμε, των παλαιολιθικών χρόνων και των βεβαιότερων Ιχνών της ανθρωποφαγίας κατά τους νεολιθικούς, βρίσκουμε και προσφατότερα ακόμη ίχνη κανιβαλισμού σε διαφόρους νεότερους λαούς, φέροντας όνομα πλέον, είτε εξ αγριότητας ακόμη είτε εκ διαστροφής. Και μνημονεύουμε π. χ. τους νομαδικούς Σκύθες (Μασσαγέτες), οι οποίοι κατά τον Ηρόδοτο, «Ἀνδροφάγοι» φόνευαν και έτρωγαν τους αναπήρους γέροντας γονείς τους, όπως ακριβώς έκαμαν και οι άλλοι πρωτογενείς λαοί των νεότερων χρόνων, των νήσων του Ειρηνικού κ.λ.π. τους Αιγυπτίους, τους Ρωμαίους και πολλούς μεσογειακές φυλές λαών, οι οποίες είτε για θεραπευτικό σκοπό ή εκ προλήψεως ασκούσαν ανθρωποφαγία (Γαληνός, Πλίνιος, Άρεταίος, κλπ.) διά της χρησιμοποιήσεως του αίματος, του εγκεφάλου, ήπατος κλπ., αποδιδομένης υπερφυσικής ιαματικής δυνάμεως στους νεκρούς, είτε εκ διαστροφής, είτε εξ εκδικήσεως και στους Έλληνες μερικές φορές,  τους αρχαίους Σκώτους, έπειτα και στους Ιρλανδούς, οι οποίοι τιμούσαν, ιδιαιτέρως, φαίνεται, κατά τας επιδρομές των στην ηπειρωτική Ευρώπη, τους μαστούς των κορασίδων και τους γλουτούς των νεανιών, έπειτα  τους Ρωμαίους (Γαληνός), τέλος δ’ ακόμη και τους νεοτέρους Σλάβους. Πλην τούτων όμως, κατά τους χριστιανικούς χρόνους, σημειώθηκαν παρά των εκκλησιαστικών συγγραφέων περιπτώσεις ανθρωποφαγίας εκ θρησκευτικού φανατισμού των ειδωλολατρών, ιδίως στην Μικρά Ασία.

Είναι αναμφιβόλως οι αναμνήσεις των παλαιοτέρων εξ αυτών ως και των ανθρωποφαγιών των νεολιθικών χρόνων, οι οποίες αποτέλεσαν την πηγή των παραδόσεων περί ανθρωποφάγων τεράτων, κυκλώπων κ.τ.τ. και των μύθων του παρελθόντος από της Οδύσσειας μέχρι των ημερών μας, στην Ιστορία των αρχαίων Ελλήνων και άλλων λαών, Εβραίων κλπ. Κατά τους σημερινούς χρόνους σπανίως γίνεται λόγος περί ανακαλύψεως πράξεων κανιβαλισμού, υπό τίνων κατωτέρων λαών, της Κεντρώας Αφρικής, της Νοτίου Αμερικής, των νήσων του Ειρηνικού, αδιόρθωτων ανθρωποφάγων. Τείνει δε να εξαλειφθεί τελείως από της γης ή κηλίς αυτή των παλαιών χρόνων και λαών, χάρις ειςς τις εκπολιτιστικές αποστολές και την επίβλεψη των πολιτισμένων κατακτητών επί των πρωτογενών λαών, υπό την απειλή βαρύτατων τιμωριών, αναλόγων του όγκου των ριζών του πάθους και προς αποτελεσματικό παραδειγματισμό. Εις την εξάλειψη συνέβαλαν κατ’ πολύ αναντιρρήτως και οι απαγορευτικές διατάξεις των μεγάλων θρησκειών (Βουδισμού, Ισλαμισμού, Χριστιανισμού κλπ.).

Και αυτά μεν, ως προς την συστηματική ανθρωποφαγία, τον αληθή κανιβαλισμό. Μεμονωμένες όμως περιπτώσεις «ανθρωποφαγίας εκ περιστάσεως», εκ της απολύτου ανάγκης κορεσμού της πείνας, εμφανίζονται από καιρό εις καιρό  και παρά τους πλέον πολιτισμένους λαούς, ίσως μάλιστα έρχονται στο φως, πολύ λιγότερες  των πραγματικών. Αιτία είναι εδώ πράγματι μόνον ο λιμός. Είναι δε γνωστές και περιεγράφησαν οι μεταξύ των πρωτογενών λαών φυσικά, αλλά και στην πολιτισμένη ανθρωπότητα, επανειλημμένα περιπτώσεις καταφυγής εις το βδελυρό αυτό μέσον σωτηρίας, άλλοτε μεν δια της χρησιμοποιήσεως των κατά τας δυστυχείς αυτές  στιγμές θνησκόντων, άλλοτε δε επί τούτω θυσιαζομένων ατόμων. Σε περιπτώσεις λιμών εκ πολιορκίας στις πόλεις, παραπλανήσεων ομάδων κλπ., κατ’ εξοχήν όμως εις περιπτώσεις ναυαγίων, υπό των ναυτών ιδίως κ.λ.π.

Και είναι αυτές μόνο, επαναλαμβάνουμε, περιπτώσεις, των περισσοτέρων ασφαλώς άλλων, ουδέποτε αποκαλυπτομένων, άτε των λαβόντων μέρος εις την φρικτή πανδαισία απολλυμένων, μεθ’ όλη την χρησιμοποίηση ανθρωπίνης σαρκός. Μερικές των περιπτώσεων τούτων τραγικών ανθρωποφαγιών έμειναν περιώνυμοι στην Ιστορία των λαών. Και μνημονεύουν μόνον την πολιορκία των Αθηνών από τον Σύλλα, της Ιερουσαλήμ υπό τον Τίτο, τον λιμό της Γαλλίας του 1030, την πολιορκία των Παρισίων του 1590, τον λιμό της Αιγύπτου του 1200 κλπ., και εις νεότερους χρόνους ακόμη, την πολιορκία της Μεσσήνης, την μάχη της Λειψίας κ. ά., ;καθώς αναφέρονται ορισμένες εκδηλώσεις κανιβαλισμού. Αφθονότερες είναι οι γνωστές περιπτώσεις μεγάλων ναυαγίων. Ως περίεργο, άτε ιδιαιτέρως ενδιαφέρει ημάς, σημειώνουμε την αναγκαστική ανθρωποφαγία των αιχμαλώτων του αιμοβόρου Αλή-πασά των Ιωαννίνων, επιβάλλοντος σε αυτούς την καταβρόχθιση της ρινός και των ώτων των, αποκοπτόμενων υπό του δημίου.

Τέλος, πλείστες είναι οι μεμονωμένες περιπτώσεις της «παθολογικής» ανθρωποφαγίας, παρατηρούμενης επί φρενοπαθών, επί εγκύων γυναικών κλπ., η παρ΄  άτομα έκφυλα  πολλά από τα οποία αναφέρει η Ιστορία. Προσθέτουμε τέλος και τας σκηνές αγριότητας στους εμφύλιους ή άλλους πολέμους.

Εις σχέση τινά προς την ανθρωποφαγία βρίσκεται κατά μερικούς και η απλή «ανθρωποθυσία» προς τους θεούς, παριστώσα ίσως υπόλειμμα κανιβαλικών εθίμων, στους αρχαίους πεπολιτισμένους λαούς, αλλά και σε μερικούς εκ των κατωτέρων συγχρόνων, οι οποίοι έπαυσαν μεν προ πολλού να είναι οι ίδιοι ανθρωποφάγοι, προσφέρουν όμως εις τους θεούς την ανθρώπινη σάρκα, θεωρώντας τούτους ασφαλώς ανθρωποφάγους. Αφού ως θεοί έχουν δικαίωμα επί παντός εκλεκτού, πρέπει να τρώγουν ασφαλώς ανθρώπινο κρέας, δεδομένου ότι αυτό είναι  εκλεκτότερο κατά την αντίληψη τους (βλ. ανθρωποθυσία).

Όμοια αρχή έχουν πιθανώς και το «κυνήγι τών κεφαλών» και τα «τρόποια κρανίων», ήτοι ο στολισμός των καλυβών δια σωρών κρανίων και οστών φονευμένων ανθρώπων ξένων. Πρέπει να σημειωθεί όμως ότι πολλαχού σε αμέσως γειτονική ομάδα βρίσκουμε αφ’ ενός μεν ανθρωποφαγία, αφ’ ετέρου δε κυνήγιο κεφαλών, κεχωρισμένα. Επίσης, και η πόση δια τον θόλου κρανίου φονευθέντος αντιπάλου, έθιμο που παρέμεινε μέχρι των ήμερων μας σχεδόν και στην Ευρώπη, πιθανόν να θυμίζει παλαιά ανθρωποφαγία. Τουναντίον, ουδεμία σχέση προς αυτή έχει το έθιμο της ταφής, μετά του αποθανόντος αρχηγού, και της συζύγου του (μιας ή περισσοτέρων) θανατουμένης, ή των δούλων του κ.τ.τ.

Είναι βέβαιο ότι ο «αληθής κανιβαλισμός» ως κοινωνικό έθιμο θέλει, μετά της αναπτύξεως των κατωτέρων φυλών, εξαλειφθεί θάττον ή βραδύο εντελώς από του προσώπου της γης.

Πηγή: Ι.Γ. Κούμαρης, Καθηγητής της ανθρωπολογίας στο Εθνικό Πανεπιστήμιο, Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος Δ΄, σσ. 769 - 771

ΑΝΘΡΩΠΟΦΑΓΙΑ & ΚΑΝΙΒΑΛΙΣΜΟΣ ΣΕ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥΣ

ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ 7, 121

«121 οὐκ εἰσὶν ἐν τῷ κατορθοῦν. Ἡρακλείδης μέντοι ὁ Ταρσεύς, Ἀντιπάτρου τοῦ Ταρσέως γνώριμος, καὶ Ἀθηνόδωρος ἄνισά φασι τὰ ἁμαρτήματα. Πολιτεύσεσθαί φασι τὸν σοφὸν ἂν μή τι κωλύῃ, ὥς φησι Χρύσιππος ἐν πρώτῳ Περὶ βίων· καὶ γὰρ κακίαν ἐφέξειν καὶ ἐπ' ἀρετὴν παρορμήσειν. καὶ γαμήσειν, ὡς ὁ Ζήνων φησὶν ἐν Πολιτείᾳ, καὶ παιδοποιήσεσθαι. ἔτι τε μὴ δοξάσειν τὸν σοφόν, τουτέστι ψεύδει μὴ συγκαταθήσεσθαι μηδενί. κυνιεῖν τ' αὐτόν· εἶναι γὰρ τὸν κυνισμὸν σύντομον ἐπ' ἀρετὴν ὁδόν, ὡς Ἀπολλόδωρος ἐν τῇ Ἠθικῇ. γεύσεσθαί τε καὶ ἀνθρωπίνων σαρκῶν κατὰ περίστασιν. μόνον τ' ἐλεύθερον, τοὺς δὲ φαύλους δούλους· εἶναι γὰρ τὴν ἐλευθερίαν ἐξουσίαν αὐτοπραγίας, τὴν δὲ δουλείαν στέρησιν» (Πηγή:  Βίοι και γνώμαι των εν φιλοσοφία ευδοκιμησάντων, [ed. H S Long, Oxford 1964], Βιβλίον Ζ΄ 121· 188, http://www.mikrosapoplous.gr/dl/dl.html)

Η κατά περίσταση βρώση ανθρωπίνων σαρκών πέμπει εις την κατά «περιστάσεως ανθρωποφαγία», δηλαδή εις εκείνη η οποία συντελείται τυχαία και πιθανώς ένεκα ανάγκης. Η ανθρωποφαγία θεωρείται αποτρόπαια ακόμη και από τους νεοπαγανιστές:

Εάν αναζητήσουμε από τις απαρχές του ανθρωπίνου γένους την πιο αποτρόπαια πράξη που αρνητικά χαρακτηρίζει τον άνθρωπο, αναμφισβήτητα όλες οι γνώμες θα συγκλίνουν και θα καταδείξουν ως τέτοια, εκείνη του κανιβαλισμού, δηλαδή της ανθρωποφαγίας (Πηγή: Μιχάλης Μιχελλής, περιοδικό Ιχώρ, άρθρο Καννιβαλισμός, τεύχος 1, σσ. 65 - 67)

ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ 7, 188

«187... Εἰσὶ δὲ οἳ κατατρέχουσι τοῦ Χρυσίππου ὡς πολλὰ αἰσχρῶς καὶ ἀρρήτως ἀναγεγραφότος. ἐν μὲν γὰρ τῷ Περὶ τῶν ἀρχαίων φυσιολόγων συγγράμματι αἰσχρῶς τὰ περὶ τὴν Ἥραν καὶ τὸν Δία ἀναπλάττει, λέγων κατὰ τοὺς ἑξακοσίους στίχους ἃ μηδεὶς

188 ἠτυχηκὼς μολύνειν τὸ στόμα εἴποι ἄν. αἰσχροτάτην γάρ, φασί, ταύτην ἀναπλάττει ἱστορίαν, εἰ καὶ ἐπαινεῖ ὡς φυσικήν, χαμαιτύπαις μᾶλλον πρέπουσαν ἢ θεοῖς, ἔτι τε καὶ παρὰ τοῖς περὶ πινάκων γράψασι <οὐ> κατακεχωρισμένην· μήτε γὰρ παρὰ Πολέμωνι μήτε παρ' Ὑψικράτει, ἀλλὰ μηδὲ παρ' Ἀντιγόνῳ εἶναι, ὑπ' αὐτοῦ δὲ πεπλάσθαι. ἐν δὲ τῷ Περὶ πολιτείας καὶ μητράσι λέγει συνέρχεσθαι καὶ θυγατράσι καὶ υἱοῖς· τὰ δ' αὐτά φησι καὶ ἐν τῷ Περὶ τῶν μὴ δι' ἑαυτὰ αἱρετῶν εὐθὺς ἐν ἀρχῇ. ἐν δὲ τῷ τρίτῳ Περὶ δικαίου κατὰ τοὺς χιλίους στίχους καὶ τοὺς ἀποθανόντας κατεσθίειν κελεύων.» (Πηγή:  Βίοι και γνώμαι των εν φιλοσοφία ευδοκιμησάντων, [ed. H S Long, Oxford 1964], Βιβλίον Ζ΄ 121· 188, http://www.mikrosapoplous.gr/dl/dl.html)

Η περίπτωση της βρώσης των πεθαμένων, και όχι των σκοτωμένων μιας μάχης [αποκτηνομένων], με διαταγή - κέλευσμα είναι ασφαλώς η περίπτωση του «ενδοκανιβαλισμού», δηλαδή της βρώσης των νεκρών από τους απογόνους, ήτις της βρώσης του πεθαμένου πατέρα ή μητέρα από τους παίδες και τους συγγενείς, οι οποίοι τιμούσαν θρησκευτικά τον νεκρό με την καταβρόχθισή του. Αυτή η περίπτωση αναφέρεται και από τους νεοπαγανιστές που επικαλούνται τον Στράβωνα για να αποδείξουν την καταγωγή των Κελτών από τους Έλληνες:

Κατά τον Στράβωνα... οι δε κάτοικοι της Ιβερνίας, ήσαν βαρβαρότεροι των Βρετανών, πολυφάγοι και ανθρωποφάγοι, οι οποίοι έτρωγαν ακόμη και τους γονείς τους όταν πέθαιναν. Αυτοί έρχονταν επίσης, φανερά σε συνουσία με άλλες γυναίκες, καθώς και με τις μητέρες και τις αδελφές τους. (Πηγή: Περιοδικό Ιχώρ, τεύχος 22, Οι προϊστορικοί Έλληνες των Βρεττανικών νησιών, Αθανάσιος Αγγελόπουλος, σελ. 30)

ΔΙΟΓΕΝΗΣ ΛΑΕΡΤΙΟΣ 6, 73

«73 Μηδέν τε ἄτοπον εἶναι ἐξ ἱεροῦ τι λαβεῖν ἢ τῶν ζῴων τινὸς γεύσασθαι· μηδ' ἀνόσιον εἶναι τὸ καὶ τῶν ἀνθρωπείων κρεῶν ἅψασθαι, ὡς δῆλον ἐκ τῶν ἀλλοτρίων ἐθῶν· καὶ τῷ ὀρθῷ λόγῳ πάντ' ἐν πᾶσι καὶ διὰ πάντων εἶναι λέγων. καὶ γὰρ ἐν τῷ ἄρτῳ κρέας εἶναι καὶ ἐν τῷ λαχάνῳ ἄρτον, καὶ τῶν σωμάτων τῶν λοιπῶν ἐν πᾶσι διά τινων ἀδήλων πόρων [καὶ] ὄγκων εἰσκρινομένων καὶ συνατμιζομένων, ὡς δῆλον ἐν τῷ Θυέστῃ ποιεῖ, εἴ γ' αὐτοῦ αἱ τραγῳδίαι καὶ μὴ Φιλίσκου τοῦ Αἰγινήτου ἐκείνου γνωρίμου ἢ Πασιφῶντος τοῦ Λουκιανοῦ, ὅν φησι Φαβωρῖνος ἐν Παντοδαπῇ ἱστορίᾳ (FHG iii. 582 sq.) μετὰ τὴν τελευτὴν αὐτοῦ συγγράψαι. μουσικῆς τε καὶ γεωμετρικῆς καὶ ἀστρολογίας καὶ τῶν τοιούτων ἀμελεῖν, ὡς ἀχρήστων καὶ οὐκ ἀναγκαίων. » (Πηγή:  Βίοι και γνώμαι των εν φιλοσοφία ευδοκιμησάντων, [ed. H S Long, Oxford 1964], Βιβλίον Στ΄ 121 - 128, http://www.mikrosapoplous.gr/dl/dl.html)

ΣΕΞΤΟΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ, ΠΥΡΡΩΝΕΙΕΣ ΥΠΟΤΥΠΩΣΕΙΣ,  Γ΄ 207

«αλλά και το ανθρωπείων γεύεσθαι σαρκών παρ’ ημίν μεν άθεσμον, παρ΄ όλοις δε βαρβάροις έθνεσιν αδιάφορόν εστίν. και τι δει τους βαρβάρους λέγειν, όπου και ο Τυδεύς* τον εγκέφαλον του πολεμίου λέγεται φαγείν, και οι από της Στοάς ουκ άτοπον είναί φασι το σάρκας τινά εσθίειν άλλων τε ανθρώπων και εαυτού;»

«Μα και η βρώση ανθρώπινης σάρκας σε εμάς είναι απαγορευμένη, ενώ για όλα τα βαρβαρικά έθνη είναι πράξη αδιάφορη. Τι να αναφέρουμε όμως τους βαρβάρους, τη στιγμή που ο Τυδεύς* λέγεται πως έφαγε το μυαλό του εχθρούς του και οι οπαδοί της Στοάς λένε πως δεν είναι άτοπο να τρώει κάποιος σάρκες άλλων ανθρώπων μα και τις δικές του;»

Πηγή: Σέξτος  Εμπειρικός, Πυρρώνειοι υποτυπώσεις Β (ιγ΄-κβ΄)- Γ, Άπαντα,  τόμ.  2,  μτφρ. Αναστασία-Μαρία Καραστάθη, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα 1998, σσ. 214 - 217

* Ο Τυδεύς ήταν πατέρας του ομηρικού ήρωα Διομήδη και έφαγε το μυαλό του αντιπάλου του Μελάνιππου. «Ἀμφιάραος δὲ αἰσθόμενος τοῦτο, μισῶν Τυδέα ὅτι παρὰ τὴν ἐκείνου γνώμην εἰς Θήβας ἔπεισε τοὺς Ἀργείους στρατεύεσθαι, τὴν Μελανίππου κεφαλὴν ἀποτεμὼν ἔδωκεν αὐτῷ [ τιτρωσκόμενος δὲ Τυδεὺς ἔκτεινεν αὐτόν]. ὁ δὲ διελὼν τὸν ἐγκέφαλον ἐξερρόφησεν» (Πηγή: Ψεύδο Απολλόδωρος, Βιβλιοθήκη Γ΄)

ΣΕΞΤΟΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΟΣ, ΠΥΡΡΩΝΕΙΕΣ ΥΠΟΤΥΠΩΣΕΙΣ,  Γ΄  248-9:

 «εν δε τοις περί του καθήκοντος περί της των γονέων ταφής ρητώς φησιν "απογενομένων δε των γονέων ταφαίς χρηστέον ταις απλουστάταις, ως αν του σώματος, καθάπερ ονύχων ή οδόντων ή τριχών, ουδέν όντος προς ημάς, και ουδέ επιστροφής ή πολυωρίας προδεομένων ημών τοιαύτης τινός. διό και χρησίμων μεν όντων των κρεών τροφή χρήσονται αυτοίς, καθάπερ και των ιδίων μερών, οίον ποδός αποκοπέντος, επέβαλλε χρήσθαι αυτώ και τοις παραπλησίοις [...]". Τοιαύτα μεν πλείστα όσα λέγουσιν οι φιλόσοφοι.  άπερ ουκ αν τολμήσειαν διαπράττεσθαι, είγε μη παρά Κύκλωψιν ή Λαιστρυγόσι πολιτεύοιντο[...]».

 Στο έργο  Περί καθήκοντος  λέει ρητά [ο Ζήνων] για την ταφή των γονιών: «όταν πεθάνουν οι γονείς, πρέπει να τους θάβουμε με τον πιο απλό τρόπο, ωσάν το σώμα, όπως ακριβώς τα νύχια, τα δόντια ή οι τρίχες, να μην ήταν τίποτε για μας - δεν πρέπει να φροντίζουμε ούτε να χρονοτριβούμε για κάτι τέτοιο. Επομένως, σε περίπτωση που οι σάρκες είναι εκμεταλλεύσιμες, οι άνθρωποι πρέπει να τις χρησιμοποιούν ως τροφή, όπως ακριβώς και τα ίδια τους τα μέλη, για παράδειγμα πόδι που κόπηκε πρέπει να το εκμεταλλεύονται αυτό και τα παρόμοιά του [...]». Τέτοια πολλά λένε οι φιλόσοφοι, που βέβαια δεν θα τολμούσαν ποτέ να εφαρμόσουν στην πράξη, εκτός αν ζούσαν με τους νόμους των Κυκλώπων και των Λαιστρυγόνων

Πηγή: Σέξτος  Εμπειρικός, Πυρρώνειοι υποτυπώσεις Β (ιγ΄-κβ΄)- Γ, Άπαντα,  τόμ.  2,  μτφρ. Αναστασία-Μαρία Καραστάθη, Εκδόσεις Κάκτος, Αθήνα 1998, σσ. 238 - 241

ΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΘΕΟΦΙΛΟΣ ΑΝΤΙΟΧΕΙΑΣ

Τα άνωθι ήσαν γνωστά εις τον Χριστιανούς Απολογητές που είχαν μεγάλη γνώση της Ελληνικής παιδείας και μπορούσαν και αυτοί από μνήμης να συγγράφουν για τις θεωρίες και τις θεολογίες όλων των προηγούμενων φιλοσόφων. Μια τέτοια περίπτωση είναι εκείνη του Επίσκοπου Αντιοχείας Θεόφιλου, όπου εις την προς Αυτόλυκον [Εθνικός φίλος του ίσως όμως και πλαστό πρόσωπο κατά μερικούς] επιστολή, βιβλίο β΄ αναφέρει κατά ελεύθερη [μνήμης] περιγραφή: «Ἐπειδὴ οὖν πολλὰ ἀνέγνως, τί σοι ἔδοξε τὰ Ζήνωνος ἣ τὰ Διογένους καὶ Κλεάνθους, ὁπόσα περιέχουσιν αἱ βίβλοι αὐτῶν, διδάσκουσαι ἀνθρωποβορίας, πατέρας μὲν ὑπὸ ἰδίων τέκνων ἕψεσθαι καὶ βιβρώσκεσθαι, καὶ εἰς τις οὐ βούλοιτο ἣ μέλος τι τῆς μυσερᾶς τροφῆς ἀπορρίψειεν, αὐτὸν κατεσθίεσθαι τὸν μὴ φαγόντα; Πρὸς τούτοις ἀθεωτέρα τις φωνὴ εὑρίσκεται, ἡ τοῦ Διογένους διδάσκοντος τὰ τέκνα τοὺς ἑαυτῶν γονεῖς εἰς θυσίαν ἄγειν καὶ τούτους κατεσθίειν. Τί δὲ; Οὐχὶ καὶ Ἡρόδοτος ὁ ἱστοριογράφος μυθεύει τὸν Καμβύσην τὰ τοῦ Ἁρπάγου τέκνα σφάξαντα καὶ ἑψήσαντα παρατεθεικέναι τῷ πατρὶ βοράν;»

(Μτφρ: Επειδή λοιπόν ανέγνωσες πολλά. Πως σου εφάνηκαν τα λεγόμενα από τον Ζήνωνα ή τον Διογένη και τον Κλεάνθη, τα οποία περιέχουν τα βιβλία αυτών, τα διδάσκοντα ανθρωποφαγία, να τρώγωνται οι πατέρες από τα τέκνα των και αν κανείς δεν ήθελε ή απέρριπτε μέλος της μυσαράς τροφής, να καταβροχθίζεται αυτός ο μη φάγων; (1). Ευρίσκεται μάλιστα και μια αθεωτέρα από αυτά φωνή, η του Διογένους, ο οποίος διδάσκει τα τέκνα να οδηγούν τους γονείς τους εις θυσία και να τους κατατρώγουν (2). Μήπως δε και ο ιστοριογράφος Ηρόδοτος δεν έπλασε τον μύθο ότι ο Καμβύσης, αφού έσφαξε τα τέκνα του Αρπάγου και τα έψησε, τα παράθεσε εις τον πατέρα προς βορά;(3))

Σημειώσεις

(1) Βλ. Σέξτου Εμπειρικού, Πυρρώνειοι Υποτυπώσεις 3, 24. Διογένους Λαέρτιου, Περί βίου φιλοσόφων 7, 121· 128

(2) Διογένους Λαέρτιου, Περί βίου φιλοσόφων 6, 73

(3) Ηροδότου, Ιστορίαι 1, 119. Ο Θεόφιλος και εδώ παραθέτει από μνήμης. Ο φερόμενος ως διαπράξας το ανοσιούργημα είναι ο Αστυάγης, όχι ο Καμβύσης, και επρόκειτο περί του μοναδικού υιού του Αρπάγου.

Πηγή: Έλληνες Πατέρες της Εκκλησίας, Απολογηταί ΙΙ, Τατιανός Αθηναγόρας, Πατερικές Εκδόσεις Γρηγόριος ο Παλαμάς, Επόπτης Εκδόσεως Παναγιώτης Κ. Χρήστου, Καθηγητής Πανεπιστημίου & Επιμελητής Ελευθέριος Γ. Μερετάκης, Πτυχιούχο Θεολογίας, Θεσσαλονίκη 1986, σσ. 460 -461

Σημ: Οι καθηγητές πανεπιστημίου που προλογίζουν και σημειώνουν τον λόγο του επισκόπου Θεόφιλου, κάνουν λάθος εις τις παραπομπές τους και οι σωστές για την ανθρωποφαγία διαταζομένη από φιλοσόφους ευρίσκεται εις Διογένη Λαέρτιου Περί βίου φιλοσόφων, 7, 188 και όχι 128 & Σέξτου Εμπειρικού, Πυρρώνειες Υποτυπώσεις Γ΄207 & Γ΄248-249 και όχι Γ΄24

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΑΝΘΡΩΠΟΘΥΣΙΩΝ & ΜΑΣΤΙΓΩΜΑΤΩΝ ΑΡΧΑΙΑΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ

ΑΝΘΡΩΠΟΘΥΣΙΕΣ

ΙΟΥΔΑΙΟΙ

Οι Ιουδαίοι θυσίαζαν εις τον Εθνικό τους θεό Μολώχ τα παιδιά του, εις τον οποίο πυρακτούμενα προσφέρονταν ολοκαυτώματα διάφορων ζώων καθώς και ανθρώπινα βρέφη. Λέγονταν και Τοφέθ, διότι οι ιερείς του ταυροκέφαλου θεού αυτού κτυπούσαν τύμπανα ώστε να πνίγονται οι φωνές των θυμάτων. Ο Ιεφθάε θυσίασε την κόρη του.

ΑΙΓΥΠΤΙΟΙ

Από ότι αναφέρει ο Μανέθων, στην Αίγυπτο γίνονταν κάθε μία ημέρα 3 ανθρωποθυσίες στον ναό του Ήλιο στην Ηλιούπολι μέχρι και την εποχή του Αμάσιου. 

Άβυδος

Αμερικανοί αρχαιολόγοι υποστηρίζουν ότι ανακάλυψαν ευρήματα σε τάφους της Αβύδου τα οποία φανερώνουν ότι στην αρχαία Αίγυπτο γίνονταν ανθρωποθυσίες, από το 2950 π.Χ. και μετά

Η όγδοη πληγή των Φαραώ

Θυσιάζονταν για να «συνοδεύσουν» τον νεκρό βασιλιά τους

Όταν η αρχαία Αίγυπτος βρισκόταν στο κατώφλι της χρυσής της εποχής, πριν από περίπου 5.000 χρόνια, οι άνθρωποι που την κυβερνούσαν είχαν απεριόριστη εξουσία πάνω στη ζωή και στον θάνατο.

Οι ίδιοι μάλιστα δια-κατέχονταν από έμμονη ιδέα για τη δική τους μεταθανάτια ζωή. Το γεγονός αυτό αποτυπώνεται ανάγλυφα στα ταφικά μνημεία της Αβύδου, στην Αίγυπτο, στον τόπο δηλαδή όπου αναπαύονται εδώ και αιώνες οι πρώτοι γνωστοί Φαραώ της Ιστορίας.

Οι ανασκαφές που έχουν γίνει τα τελευταία δυο χρόνια στην περιοχή αποκάλυψαν αυτό που σχεδόν όλοι οι ειδικοί πιθανολογούσαν, αλλά κανείς μέχρι τώρα δεν μπορούσε να αποδείξει. Η εξουσία των Φαραώ πάνω στη ζωή και στον θάνατο μετουσιωνόταν μέσα από τις ανθρωποθυσίες. Άνθρωποι θυσιάζονταν και θάβονταν τελετουργικά μαζί με τον βασιλιά τους για να συνεχίσουν να τον ακολουθούν στο ταξίδι του προς τον άλλον κόσμο.

Άρχοντες ζωής και θανάτου.

Ο δρ. Ντέιβιντ Ο' Κόνορ, από το Ινστιτούτο Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης, ο οποίος ανακάλυψε τις αποδείξεις για τις ανθρωποθυσίες που τελούνταν στην αρχαία Αίγυπτο, λέει προς την εφημερίδα «The New York Times» πως αποτελούν «δραματική απόδειξη της τεράστιας ισχύος που είχαν προς τους υπηκόους τους οι βασιλιάδες και τα μέλη της ανώτατης κοινωνικής τάξης». Η ισχύς αυτή ήταν εμφανής ακόμη και κατά τη διάρκεια της πρώτης δυναστείας του αιγυπτιακού πολιτισμού, που άρχισε περίπου το 2950 π.Χ.

«Ήταν κρίσιμη μεταβατική περίοδος, κατά την οποία ο βασιλιάς Αχά κατάφερε να προσδώσει τεράστια αίγλη σε ένα μικρό σχετικά μέχρι τότε πολιτισμό», προσθέτει ο Αμερικανός επιστήμονας που διευθύνει τις ανασκαφές. «Η ιδέα ότι ο βασιλιάς αποτελούσε τόσο σημαντικό πρόσωπο ώστε έπρεπε στη μεταθανάτια ζωή του να περιστοιχίζεται από ανθρώπους που θα τον υπηρετούν αντικατοπτρίζει όχι μόνο την αίγλη της βασιλικής εξουσίας κατά την περίοδο εκείνη αλλά και τις αλλαγές που συντελέστηκαν στις θρησκευτικές πεποιθήσεις και πρακτικές».

Έξι Τάφοι.

Η ομάδα των αρχαιολόγων που εργάζεται στην Άβυδο οργανώθηκε από τα Πανεπιστήμια της Νέας Υόρκης, του Γέιλ και της Πενσυλβανίας, και ανακάλυψε έξι τάφους δίπλα στα ερείπια του ταφικού μνημείου που ήταν αφιερωμένο στον Αχά, τον πρώτο Φαραώ της 1ης Δυναστείας.

Στους πέντε τάφους που ανασκάφηκαν βρέθηκαν σκελετοί αξιωματούχων του παλατιού του, σκελετοί υπηρετών και καλλιτεχνών που φαίνεται ότι θυσιάστηκαν για να υπηρετήσουν τον άρχοντα τους μετά θάνατον. Οι αρχαιολόγοι λένε ότι τα ευρήματα αποτελούν τις πρώτες αποδείξεις ανθρωποθυσιών. Αντίστοιχοι τάφοι βρέθηκαν παλαιότερα κοντά στον τάφο του Αχά. Επιπλέον, άλλοι 200 τάφοι που συνδέονται με τον διάδοχο του Αχά, Ντζερ, πιστεύεται πως αποτελούν αποδείξεις για τις ανθρωποθυσίες που τελούνταν τότε.

Οι Αμερικανοί ειδικοί υποστηρίζουν ότι ο τρόπος με τον οποίο είχαν κατασκευαστεί οι τάφοι ήταν το βασικό στοιχείο που αποκάλυψε τον τρόπο που πέθαναν οι ένοικοι τους. Η προσεκτική μελέτη των ταφικών μνημείων έδειξε ότι κατασκευάστηκαν την ίδια χρονική στιγμή, ήταν σε διαδοχική διάταξη και είχαν καλυφθεί με ενιαία ξύλινη οροφή και επιστρώσεις λάσπης.

Πέθαναν ταυτόχρονα.

Kατά τον Ο' Κόνορ, είναι προφανές ότι όλοι αυτοί οι άνθρωποι πέθαναν και τάφηκαν ταυτόχρονα. Οι τάφοι φαίνεται πως είχαν συληθεί τα αρχαία χρόνια από τυμβωρύχους. Ακόμη όμως κι έτσι, οι ειδικοί σήμερα εντόπισαν δοχεία με βασιλικές σφραγίδες, κεραμικά κτερίσματα και κοσμήματα από ελεφαντοστό και από εισαχθείσες πολύτιμες πέτρες λάπις λάζουλι.

Ο δρ Λόρελ Μπέστοκ, από το Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, λέει πως κάποιοι από τους τάφους δεν ανήκαν σε υπηρετικό προσωπικό αλλά σε ιδιαίτερα πλούσιους ανθρώπους που επίσης θυσιάστηκαν. Σε έναν μάλιστα τάφο βρέθηκαν οστά από γαϊδούρι και πιστεύεται πως το ζώο αυτό, κατά τις πεποιθήσεις των αρχαίων Αιγυπτίων, θα αποτελούσε το μεταφορικό μέσο του Φαραώ στο νέο του βασίλειο.

Οι πρώτες ενδείξεις βρέθηκαν το 1890

Αριστερά: Ο σκελετός αυτός βρέθηκε σε έναν από τους τάφους, κοντά σε εκείνον του Φαραώ Αχά. Οι Αμερικανοί αρχαιολόγοι πιστεύουν πως πρόκειται νια ανθρωποθυσία. (Πηγή: Εφημερίδα «Τα Νέα», Σαββατοκύριακο 27-28 Μαρτίου 2004, σελίδα 46)

Δεξιά: Αυτή είναι η Άβυδος. Ο τοίχος στα δεξιά ανήκει σε πρόσφατο κοιμητήριο ενώ οι τάφοι του Αχά και άλλων βασιλιάδων βρίσκονται μπροστά από τη βουνοπλαγιά. (Πηγή: Εφημερίδα «Τα Νέα», Σαββατοκύριακο 27-28 Μαρτίου 2004, σελίδα 46)

The New Yorjk Times. (Πηγή: Εφημερίδα «Τα Νέα», Σαββατοκύριακο 27-28 Μαρτίου 2004, σελίδα 46)

Η ΑΒΥΔΟΣ βρίσκεται 300 μίλια νοτίως του Καΐρου. Στην περιοχή αυτή είχε επικεντρώσει το ενδιαφέρον της, τη δεκαετία του 1890, μια ομάδα Βρετανών αρχαιολόγων με επικεφαλής τον Γουίλιαμ Φλίντερς Πέτρι. Ο Πέτρι ήταν από τους πρώτους που ερεύνησαν τα ταφικά μνημεία της περιοχής συμπεριλαμβανομένου του τάφου του Αχά. Ο ίδιος είχε υποπτευθεί τότε ότι αρκετοί από τους «υποδεέστερους» τάφους είχαν άμεση σχέση με ανθρωποθυσίες, αλλά δεν βρήκε κάποια χειροπιαστή απόδειξη για να επιβεβαιώσει τις υπόνοιες του. Οι τάφοι αυτοί εξάλλου, ταπεινά φτιαγμένοι όπως ήταν, υπολείπονταν αρκετά σε αίγλη και μεγαλείο από τις πυραμίδες της Γκίζας και τους επιβλητικούς τάφους στην Κοιλάδα των Βασιλέων. Έτσι έστρεψε αλλού την προσοχή του. Ο Ντέιβιντ Ο' Κόνορ πάντως τονίζει ότι τα αποτελέσματα από τις έρευνες που έχουν γίνει μέχρι τώρα υποδηλώνουν ότι οι ανθρωποθυσίες στην αρχαία Αίγυπτο ήταν σπάνια συνήθεια. Καμία απόδειξη δεν έχει βρεθεί για το ότι η πρακτική των ανθρωποθυσιών ακολουθούνταν πριν από την εποχή του Αχά. Ίσως μάλιστα να σταμάτησε αυτό το έθιμο πριν από το τέλος της 1ης Δυναστείας. Ακόμη κι αν η πεποίθηση για την ύπαρξη μεταθανάτιας ζωής παρέμενε πολύ ισχυρή.

(Πηγή: Εφημερίδα «Τα Νέα», Σαββατοκύριακο 27-28 Μαρτίου 2004, σελίδα 46)

ΦΟΙΝΙΚΕΣ

Οι Φοίνικες έριχναν κλήρο και θυσίαζαν παιδιά ανάλογα με το όπως έπρατταν οι Καρχηδόνιοι. Σε μεμονωμένες περιπτώσεις μπορούσε να θυσιαστεί ζώο αλλά η θυσία του ζώου δεν ήταν τόσο αποτελεσματική όσο του παιδιού. Οι θυσίες των παιδιών και των ζώων ήταν οι κύριες ενασχολήσεις των ιερέων και το επίκεντρο του φοινικικού τελετουργικού. Κάθε θυσία κόστιζε σε εκείνον για τον οποίο τελούνταν σε ασήμι, χρυσάφι είτε σε είδος π.χ. κρέας, οστά κ.λ.π. Εν καιρώ λοιμού, επιδημιών και πολέμων θυσίαζαν πλήθος άλλων ανθρώπων. Ο Πορφύριος λέει ότι ο Σαγχονιαθών αναφέρει πλήθος ανθρωποθυσιών τελουμένων από τους Φοίνικες εις τα «Φοινικικά Χρονικά» του μεταφρασμένα εις τα ελληνικά από τον Φίλωνα Βύβλιου.

Η στήλη αυτή χρονολογείται στον 3^ο αιώνα π.Χ. και εικονίζει έναν ιερέα να μεταφέρει παιδί. Η σκηνή αναφέρεται πιθανότατα στην διαδικασία της θυσίας η οποία επρόκειτο να ακολουθήσει (Πηγή: Περιοδικό Corpus, τεύχος 49, άρθρο «Καρχηδόνιοι και ο πολιτισμός τους, ο αγώνας για την κυριαρχία τους στην Μεσόγειο», Δημήτρης Μπαζίνας, αρχαιολόγος, σελ. 57)

ΧΑΝΑΝΑΙΟΙ 

Χαναναίοι θυσιάζουν ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥΣ στα τείχη μια πόλης για να εξευμενίσουν τους «θεούς» τους ώστε εκείνοι να αποτρέψουν την άλωση. Ανάγλυφο από το ναό του Άμμωνα στο Καρνάκ της Αιγύπτου. (Πηγή: Ian Wilson, The Bible is History, Weidenfeld & Nicolson, U.K. 1999, σελ. 49)

Η αλήθεια της βίβλου ανταποκρίνεται πλήρως στα ήθη και λατρεία των κατοίκων της Χαναάν (Παλαιστίνης). Στο θυσιαστήριο του Κρόνου στην Tanit της Καρχηδώνας (Φοινικικής πόλης) οι αρχαιολόγοι είχαν ανακαλύψει, εκτός από οστά προβάτων και αιγών, πολλά ανθρώπινα οστά παιδιών. Ο Διόδωρος Σικελιώτης ( XX 14) επίσης λέει τα ίδια. Η «Φοινικική Ιστορία» γραμμένη από τον Sanchuniaton και μετεφρασμένη από τον Φίλωνα της Βύβλου είναι γεμάτη από τέτοιες θυσίες παιδιών εκ μέρους των Φοινίκων. Οι Χαναναίοι επηρεάστηκαν από την Φοινικική παράδοση. Τα αρχαιολογικά στοιχεία είναι στο σημείο αυτό απόλυτα και συνεχώς αυξάνονται. Οι τόποι ενταφιασμού θυσιασμένων παιδιών καλούνται tophet, και εμφανίζονται σε όλη την Χαναάν και τη φοινικική αυτοκρατορία. Αναφέρονται οι περιοχές 'Atlit, Tell el-Far'a (S) και Tell el 'Ajjul στην Παλαιστίνη (Πηγή: «The History of Ancient Palestine», G.W. Ahlstrom. Fortress: 1993, 990pp.), και πρόσφατα κοντά στην Τύρο και την Gezer (Πηγή: «Peoples of the Old Testament World»» Hoerth, Mattingly, Yamauchi (eds.), Baker: 1994.) . Οι Χαναναίοι συνδέονται θρησκευτικά και με τους Μίνες της Ελλάδας (Κρήτη). Μια Χανανίτικη επιγραφή που βρέθηκε στην Ugarit αναφέρει τα εξής: «Ένα πρωτότοκο, ω Βααλ, θα θυσιάσουμε, ένα παιδί θα εκπληρώσουμε.» (Πηγή: A. Herdner, Nouveaux Textes Alphabetiques de Ras Shamra, Ugaritica, VII, Paris, 1978, pp.31-33.) 

ΚΑΡΧΗΔΟΝΙΟΙ

Όταν οι Καρχηδόνιοι νίκησαν τον Σικελό βασιλιά Αγαθοκλή, θανάτωσαν τους ωραιότερους των ελλήνων αιχμαλώτων. Ο Φώτιος αναφέρει ότι στις μαζικές προσευχές τοποθετούσαν ένα ζώντα στους χαλύβδινους βραχίονες του Μολώχ και παρακολουθούσαν το θέαμα των αγωνιωδών του κινήσεων.

Οι επιτύμβιες στήλες είναι το μαναδικό έργο γλυπτικής το οποίο έχει παραδοθεί από τους Φοίνικες σε μεγάλη αφθονία. Πολλές από αυτές βρίσκονται στον ιερό περιφραγμένο χώρο που υπάρχει σε κάθε φοινική πόλη και περιγράφεται με την ονομασία «Tophet». Στο Tophet της Καρχηδόνας βρέθηκαν 6.000 τεφροδόχοι με οστά παιδιών και μικρών ζώων. Υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις ότι οι Φοίνικες συνήθιζαν να θυσιάζουν τα πρωτότοκα παιδιά τους όταν ήθελαν να ζητήσουν κάτι πολύ σημαντικό από τον θεό ή σε περιπτώσεις κατά τις οποίες η πόλη βρίσκονταν σε μεγάλη ανάγκη (λιμό, ξηρασία, πόλεμο) (Πηγή: Περιοδικό Corpus, τεύχος 49, άρθρο «Καρχηδόνιοι και ο πολιτισμός τους, ο αγώνας για την κυριαρχία τους στην Μεσόγειο», Δημήτρης Μπαζίνας, αρχαιολόγος, σελ. 55)

ΕΛΛΗΝΕΣ

 ΜΙΝΩΕΣ

Ο Μινωικός ναός στην Ανεμοσπηλιά στους πρόποδες του Γιούκτα

«Αρχαιολογικά αν μιλήσουμε, η πιο μεγάλη απόδειξη της ανθρωποθυσίας, προκύπτει από τους Μίνωες της Κρήτης, των οποίων η θρησκεία, όπως προσέξαμε, είχε κοινή σχέση με εκείνη των Χανανιτών [Χανανίτες: Μια Χανανίτικη επιγραφή που βρέθηκε στην Ugarit αναφέρει τα εξής: «Ένα πρωτότοκο, ω Βααλ, θα θυσιάσουμε, ένα παιδί θα εκπληρώσουμε.» (Πηγή: A. Herdner, Nouveaux Textes Alphabetiques de Ras Shamra, Ugaritica, VII, Paris, 1978, pp.31-33.)

Το 1979, ενώ γίνονταν εκσκαφές σε ένα ιερό του 1700 π.Χ. στην πλαγιά ενός λόφου, στις Αρχανές της βόρειας Κρήτης, οι Έλληνες Αρχαιολόγοι Γιάννης και Εύα Σακελλαράκη ανακάλυψαν τα υπολείμματα τεσσάρων ανθρώπων, που σκοτώθηκαν κατά την διάρκεια μιας τέτοιας θυσίας. Στο απώτερο δυτικά τμήμα του ναού, ανακάλυψαν τρεις σκελετούς. Ο πρώτος ήταν μιας γυναίκας με ηλικία προς το τέλος των 20 ετών, που ήταν πεσμένη μπρούμυτα. Ο δεύτερος ήταν ένας άνδρας ύψους 6 ποδιών, με ηλικία προς το τέλος των 30, πεσμένος στην πλάτη και με τα χέρια του σε τέτοια στάση, ώστε να δηλώνουν πως από κάτι προσπαθούσε να προστατευτεί που έπεφτε από επάνω του. Ο τρίτος σκελετός ανήκε σε ένα νεαρό άτομο που ήταν τοποθετημένος πάνω σε μια πέτρινη πλατφόρμα, με τα χέρια και τα πόδια του σε μια άβολη εμβρυϊκή στάση, σαν να ήταν δεμένο, ακριβώς σε τέτοια θέση με αυτή που περιγράφεται στην Γένεση 22:10 («9 ἦλθον ἐπὶ τὸν τόπον, ὃν εἶπεν αὐτῷ ὁ Θεός. καὶ ᾠκοδόμησεν ἐκεῖ Ἁβραὰμ τὸ θυσιαστήριον καὶ ἐπέθηκε τὰ ξύλα, καὶ συμποδίσας Ἰσαὰκ τὸν υἱὸν αὐτοῦ, ἐπέθηκεν αὐτὸν ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον ἐπάνω τῶν ξύλων. 10 καὶ ἐξέτεινεν Ἁβραὰμ τὴν χεῖρα αὐτοῦ λαβεῖν τὴν μάχαιραν σφάξαι τὸν υἱὸν αὐτοῦ.») για τον Ισσάκ. Το σώμα του το διέσχιζε ένα χάλκινο σπαθί λατρείας. Έξω στο διάδρομο, κείτονταν ένας τέταρτος σκελετός. Το άτομο αυτό φαίνεται πως είχε χτυπηθεί και πέσει κάτω, ενώ κουβαλούσε ένα βάζο με διακόσμηση ταύρου, το οποίο πιθανώς περιείχε αίμα, στο κεντρικό δωμάτιο του ναού. Αχνάρια από πήλινα πόδια φυσιολογικού μεγέθους και καμένο ξύλο που βρέθηκαν στο ίδιο δωμάτιο, δείχνουν πως στο ίδιο δωμάτιο στεγάζονταν ένα άγαλμα ενός θεού ή θεάς.

Όπως πρότεινε ο Σακελλαράκης, ο άνδρας ύψους 6 ποδών (άτομο κάποιας ανώτερης ιδιότητας κρίνοντας από το δακτυλίδι και από την σφραγίδα του) μαζί με την γυναίκα που βρέθηκε μαζί του, είχε μόλις τελειώσει την θυσία αυτής της γυναίκας, όταν ο ναός κτυπήθηκε από ένα καταστροφικό σεισμό, σκοτώνοντας στην στιγμή τον μεταφορέα του βάζου. Ολόκληρο το κτίριο και τα περιεχόμενά του αναλώθηκαν γρήγορα από φωτιά.» (Πηγή: Ian Wilson, The Bible is History, Weidenfeld & Nicolson, U.K. 1999, pp.28-29. Επίσης, βλ. Yannis and Efi Sakellarakis, Drama of Death in a Minoan Temple, National Geographic, February 1981, p.205ff)

Το 1979, σε μια αρχαιολογική αποστολή στην Κνωσό, στην Κρήτη, ο καθηγητής της αρχαιολογίας με το όνομα Peter Warren ανακάλυψε σπίτια όπου το ταβάνι τους είχε πέσει στο πάτωμα . Ανακάλυψε μερικά σπιτικά αντικείμενα όπως και ένα μεγάλο βάζο που περιείχε κατάλοιπα από τροφές, καμένη γη και οστά ανθρώπου (σπόνδυλο) με σημάδια από κοψίματα. Ερευνώντας περισσότερο στο διπλανό δωμάτιο, ανακάλυψαν 251 οστά από ζώα (πρόβατα, γουρούνια, σκύλους, κ.λ.π.) μαζί με 371 ανθρώπινα κόκαλα και θραύσματα από κόκαλα, όλα όμως ήταν κόκαλα παιδιών. Όλα αυτά τα κόκαλα είχαν σημάδια από κοψίματα. Ο Warren συμπέρανε πως επρόκειτο για κάποιο είδος κανιβαλισμού, μιας και τα σημάδια των οστών έμοιαζαν με εκείνα που παρουσιάζονται όταν κάποιος προσπαθεί να αφαιρέσει το κρέας από αυτά. Κάποιο μακάβριο είδος λατρείας, με τον θάνατο και το φάγωμα των παιδιών για θρησκευτικούς σκοπούς, έδινε υπόσταση στο μύθο του ανθρωποφάγου Μινώταυρου. Επίσης, πολλά στοιχεία βρέθηκαν που υποστήριζαν την άποψη ότι οι Μινωίτες συμμετείχαν σε ταυρομαχίες για θρησκευτικούς σκοπούς κατά τις οποίες ακροβάτες προσπαθούσαν να πηδήξουν πάνω από τους επιτιθέμενους ταύρους χωρίς να κτυπήσουν στα κέρατά τους. Ο Λαβύρινθος θα μπορούσε να είχε εμπνευστεί στο παλάτι της Κνωσού το οποίο αποτελούνταν από ένα μεγάλο σύμπλεγμα από αλληλοσυνδεόμενα προαύλια και διαμερίσματα. (Πηγή: Ancient Mysteries by Peter James and Nick Thorpe)

ΕΛΛΑΔΑ ΓΕΝΙΚΟΤΕΡΑ

Στην Ελλάδα από ότι καταλαβαίνουμε από την αρχαία ιστορία και από την μυθολογία, γίνονταν ανθρωποθυσία κάθε φορά πριν από κάθε εκστρατεία. Ανθρωποθυσίες γίνονταν κατά την εορτή του θεού Κρόνου. Εις το φρούριο της Ιθώμης θυσιάστηκαν από τον Αριστομένη του Μεσσηνίου εις τον Δία 300 άνδρες, εις την Πέλλαν της Θεσσαλίας θυσίαζαν ανθρώπους εις τον Κένταυρο Χείρωνα και εις τον Πηλέα. Κατά τον Παυσανία ο Λυκαίος Ζεύς εν Αρκαδία «δέχονταν ανθρώπινα θύματα και εις τους χριστιανικούς ακόμη χρόνους» (Πλουταρχ. Ελλ. Δεκφ 39) Ο Ερεχθώς θυσίασε τις κόρες του στους υποχθόνιους θεούς για να δώσει νίκη στους Αθηναίους. Ο Θεμιστοκλής θυσίασε 3 Πέρσες αιχμαλώτους. Ο Σουΐδας αναφέρει ότι την λέξη «κάθαρμα» την είχαν στην Αθήνα για τους εγκληματίες που τους έστεφαν σαν βόδια και πρόβατα και που στεφανωμένους τους οδηγούσαν σε βράχια όπου τους κατακρήμνιζαν σε τόπο θυσίας. Στην Σπάρτη τελούνταν ανθρωποθυσίες προς την Ταυροπόλο Αρτέμιδα μέχρι που τις κατάργησε ο Λυκούργος. Μάλιστα ο Πλούταρχος που έζησε το 2^ο μισό του 1^ου αιώνα μ.Χ. ως το 120 γράφει (Λυκούργος, 20-18) ότι το παμπάλαιο έθιμο της μαστιγώσεως των νέων στον ναό της Ορθίας Αρτέμιδος διατηρούνταν στην εποχή του «Πολλούς των νυν εφήβων εωράκαμεν επί του βωμού της Ορθίας Αρτέμιδος αποθνήσκοντας ταις πληγαίς». Στην Τένεδο και στην Χίο, κατακρήμνιζαν ανθρώπους προς τιμή του Διονύσου. (επιρροή Φοινίκων). Οι Φωκαιείς έριχναν ανθρώπους εις την φωτιά της Ταυροπόλου Αρτέμιδας. Οι Λέσβιοι θυσίαζαν ανθρώπους εις τον Διόνυσο και οι Κρήτες εις τον Δία. Ο Απόλλωνας της Λευκάδας χαίρονταν με τις ανθρωποθυσίες που τελούνταν με ρίψη εις τα βράχια (Στράβωνας C. 452). Προς τιμήν του Αγρωνίου Διονυσίου τελούνταν θυσίες εις τον Ορχομενό της Βοιωτίας. Από τους αρχαίους τελούνταν θυσίες και κατά τις κηδείες και σκοπό είχαν την εξιλέωση της παροργισμένης σκιάς του εν πολέμω πεθαμένου και την ικανοποίηση και εκδίκηση των επιζώντων οικείων αυτού. Ένα τέτοιο παράδειγμα ανθρωποθυσίας μας δίνει ο Όμηρος για την κηδεία του Πάτροκλου εις την οποία θυσιάστηκαν αιχμάλωτοι πολέμου. Εις την μυθολογία πάλι έχουμε πάλι την ίδια μεθοδολογία για τον εξευγενισμό των θεών. Ο Ερεχθέως θυσίασε τις κόρες του, ο Τερεσίας έδωσε εντολή εις τον Κρέοντα να θυσιάσει τον υιό του Μενοικέα. O Θεμιστοκλής πριν από την ναυμαχία της Σαλαμίνας λέγεται ότι θυσίασε στον Ωμιστή Διόνυσο 3 Πέρσες (Πλουτ. Θεμ. 13).Οι κάτοικοι της Θήβας προσέφεραν ένα βρέφος για να εξευμενίσουν την αλεπού που μάστιζε την περιοχή (Παυσ. 19.11 Κ, Απολλωδ. Μυθογρ. 2.4.7). Η Αλεπού είχε την φωλιά της στο όρο Τεύμησσος και έτρεχε τόσο γρήγορα που άρπαζε ότι ήθελε χωρίς να μπορεί κανείς να την σταματά. Τα κατάφερε ο Κέφαλος, αττικός ήρωας. Με τον σκύλο του Μίνωα. Ο σκύλος κυνήγησε την αλεπού και ο Δίας τους μαρμάρωσε και τους δύο στην Θηβαϊκή πεδιάδα. Σιγά - σιγά όμως ο ελληνισμός κατάφερε και πέρασε από αυτό το βάρβαρο στάδιο σε πιο ήπιες και εκπολιτισμένες μορφές θρησκευτικότητας και πλέον θυσιάζονταν μόνο ζώα ή άψυχα αντικείμενα όπως μαρτυρεί και η μη εκτελεσθείσα θυσία της Ιφιγένειας, του Φρίξου κ.α.

Η εγκυκλοπαίδεια «Πάπυρος Λάρους Μπριτάννικα» αναφέρει: «(..) Στον Τάφο του Φιλοποιμένος θυσιάζονται Μεσσήνιοι αιχμάλωτοι (183π.Χ.) Κορυφαία θέση έχει η θυσία βρέφους επάνω στο βωμό του Λυκαίου Διός στην Αρκαδία, κατά την οποία ακολουθούσε διανομή και βρώση των ψημένων τεμαχίων του θυσιασθέντος βρέφους. Ο Λυκούργος δια νόμου κατάργησε τις ανθρωποθυσίες που γίνονταν στη Σπάρτη προς τιμήν της Αρτέμιδος. Στη Χίο και τη Λέσβο αναφέρονται συχνές ανθρωποθυσίες που γίνονταν κάθε χρόνο για να τιμήσουν τον Δία και τον Διόνυσο()»

Η εγκυκλοπαίδεια «Υδρία» αναφέρει:

«(..)Υπάρχουν αρκετές μαρτυρίες για ανθρωποθυσίες στην Αρχαία Ελλάδα. Τα κυριότερα κέντρα ανθρωποθυσιών ήταν: Στο Λύκαιο όρος της Πελοποννήσου όπου το ιερό του Λύκαιου Δία. Εδώ οι ανθρωποθυσίες συνεχίστηκαν ως τον 3ο μ.Χ. αιώνα (...)" .

Το «Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν λεξικόν του Ήλιου» αναφέρει τα εξής:

«(...) Απαντώμεν ανθρωποθυσίας επίσης εις την Μεσσηνίαν, εις την Πέλλην της Θεσσαλίας, εις την Αρκαδίαν, εις την οποίαν ο Ζευς εδέχετο ανθρώπινα θύματα και μετά την εμφάνισιν του Χριστιανισμού(...)"

Το τεύχος 84 της Πατριδογνωσίας (21 Σεπτεμβρίου 2003 σελ. 3039-3041), αφού αναφέρει το μύθο του Λυκάονα με τη βρεφοφαγία, καταλήγει με τα εξής λόγια: «Οπωσδήποτε, το γεύμα με ανθρώπινες σάρκες, αντίστοιχο εκείνου που παρέθεσε ο Ατρέας στον Θυέστη, (βλ. «Ιστορία Αργολίδας»: Η κατάρα των Ατρειδών), ερμηνεύεται ως απόηχος παλαιότερης εποχής, κατά την οποία ίσχυαν οι ανθρωποθυσίες. Η αηδία του Δία, αντιστοιχεί στην αποστροφή των Ελλήνων της κλασικής εποχής σ αυτές τις πρακτικές των προγόνων τους».

Προφανώς ο κειμενογράφος της Πατριδογνωσίας, αγνοεί ότι οι ανθρωποθυσίες συνεχίζονταν ως τον 3ο αιώνα μ.Χ. εκεί πάνω:

Χωρίο του Πορφυρίου, Νεοπλατωνικού φιλοσόφου εκ Τύρου, του 3ου αιώνα μ.Χ. στο έργο του Περί Αποχής των εμψύχων: «Αφ ου μέχρι του νυν **ουκ εν Αρκαδία μόνον τοις Λυκαίοις**, ούδ εν Καρχηδόνι τω Κρονω, κοινή πάντες ****ανθρωποθυτούσι****, αλλά κατά περίοδον της του νομιμου χάριν μνήμης εμφύλιον αεί αίμα φαίνουσιν προς τους βωμούς, καίπερ τοις παρ αυτοίς οσίας εξειγούσης των Ιερών, τοις περιρραντηρίοις κηρύγματι, ει τις αίματος ανθρωπείου μεταίτιος». (Δες: Θεόφραστος στον Πορφύριο, Περί αποχής εμψύχων 2, 27 καθώς και: Ηρόδοτος 7, 197, Πλάτ., Μίνως 315c, Θεόφραστος στον Πορφύριο, Περί αποχής εμψύχων 2,27)

Δεν είναι οι πρώτοι αρχαιολόγοι του προϊστορικού Aιγαίου που γράφουν ότι ανάσκαψαν μια ανθρωποθυσία. Πρώτος ο X. Tσούντας έγραψε πως σε δύο σημεία των Mυκηνών σημείωσε, πολλαπλές μάλιστα, ανθρωποθυσίες κι ακολούθησαν πολλοί άλλοι, Eλληνες και ξένοι ανασκαφείς. Και αναφέρονται οι: A.J.B. Wace στις Mυκήνες, C. Blegen στην Πρόσυμνα, Vollgraff στο Άργος, A. Persson στα Δενδρά, E. Πρωτονοταρίου-Δεϊλάκη στην Kαζάρμα, ενώ στους πεπεισμένους συγκαταλέγεται και ο M. Aνδρόνικος, ο οποίος μάλιστα «θεωρεί πιθανότατο πως οι ίδιοι οι Mηκυναίοι εισήγαγαν το έθιμο της ανθρωποθυσίας στην Kύπρο, όπου επανειλημμένως έχει διαπιστωθεί ανασκαφικά.»

 Οι ιατροδικαστές αναγνωρίζουν στη λόγχη το όργανο της θυσίας. Φαντάζονται πως ο τοποθετημένος στο βωμό δεμένος άνθρωπος σκοτώθηκε με ένα χτύπημα στην αριστερή πλευρά του λαιμού, στην καρωτίδα. Δεν συγχρονίζουν όμως την ανθρωποθυσία με την καταστροφή του ναού και με το θάνατο των άλλων ατόμων που βρέθηκαν στον ίδιο χώρο, γιατί παρατηρούν πως ο ιερέας που σκοτώθηκε δίπλα στο βωμό, βρίσκεται στη θέση του θύτη και πλάι κάδοι για τη συλλογή του αίματος, όπως γινόταν για κάθε θυσία.

 Στην Αχαΐα, οι τρεις οικισμοί: Αρόη, Μεσάτις και Άνθεια, κατοικήθηκαν από Ίωνες. Οι τρεις πόλεις συνδέθηκαν έχοντας κοινή λατρεία της Άρτεμης της Τρικλαρίας, που τιμούσαν κάθε χρόνο με γιορτές στο ιερό της κοντά στο ποτάμι Μείλιχο (στα μετέπειτα Συχαινά) όπου το είδε στον καιρό του ο Παυσανίας. Όπως και αλλού, πρόσφεραν στη θεά ανθρώπινα θύματα. Και επίσης όπως κι αλλού, οι ανθρωποθυσίες αντικαταστάθηκαν με θυσίες ζώων εκεί γύρω στα χρόνια του Τρωικού πολέμου (ελάφι αντί για την Ιφιγένεια στην Αυλίδα).

 Στην Αχαΐα τα πράγματα έγιναν κάπως αλλιώς: Η Κομαιθώ, ιέρεια στον ναό της παρθένας θεάς, ερωτεύτηκε τον ήρωα Μελάνιππο. Οι δύο τους μετέτρεψαν τον ναό σε ερωτική φωλιά. Φυσικά και εξοργίστηκε η Άρτεμη. Οι άνθρωποι της περιοχής άρχισαν να πεθαίνουν ανεξήγητα, η γη έπαψε να καρποφορεί. Το μαντείο των Δελφών που ρωτήθηκε, απάντησε ότι το κακό θα σταματούσε μόνο αν ο Μελάνιππος και η Κομαιθώ θυσιάζονταν στην Άρτεμη και στο εξής κάθε χρόνο ένας νέος και μια παρθένα από τις ωραιότερες. Οι ανθρωποθυσίες σταμάτησαν μετά από καιρό, μετά από την πτώση της Τροίας, όταν ο Ευρύπυλος κατέθεσε εκεί τη λάρνακα με το άγαλμα του Διονύσου, κατά τη στιγμή που θυσιαζόταν ένα αγόρι και ένα κορίτσι στην αχαϊκή παραλία. Από τότε, ο Ευρύπυλος τιμάτο μαζί με τον Διόνυσο ως λυτρωτής τους. (Πατριδογνωσία τεύχος 87 σελ. 3144).

ΣΠΑΡΤΗ & ΕΦΕΣΙΑ ΑΡΤΕΜΗ

Αριστερά: Η Αρτέμιδα Ορθία σε ανάγλυφη παράσταση από ελεφαντόδοτο που βρέθηκε στο ναό της Δεξιά: Πήλινη Μάσκα από το ιερό της Αρτέμιδος Ορθίας στην Σπάρτη. Μουσείο Σπάρτης. (Πηγή:Ένθετο «Πατριδογνωσία», Κυριακάτικου Έθνους, τεύχος 91, σελίδες 3275 & 3281)

(Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησης Λακωνικά, 16. 7-11 ):

«Εις το μέρος που ονομάζεται Λιμναίον υπάρχει το ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος. Το άγαλμα της Ορθίας Αρτέμιδος που έχουν οι Λακεδαιμόνιοι προήλθε από τους βαρβάρους. Αυτοί που βρήκαν αυτό, ο Αστράβακος και ο Αλώπεκος γυιοί του Ίρβου, όταν βρήκαν το άγαλμα αμέσως τρελάθηκαν. Επίσης οι κάτοικοι των συνοικιών της Σπάρτης θυσιάζοντες εις την θεά για να λύσουν διαφορά την οποία είχαν, όχι μόνο δεν την έλυσαν, αλλά και κατέληξαν να σκοτωθούν μεταξύ τους και πολλοί φονεύτηκαν κατά την συμπλοκή γύρω από τον βωμό της θεάς, ενώ όσοι έζησαν πέθαναν όλοι από φοβερή ασθένεια. Και υπάρχει παράδοση ότι έπειτα από το γεγονός αυτό, έκαναν ανθρωποθυσίες στον βωμό και θυσιαζόταν εκείνος στον οποίο έπεφτε ο κλήρος. Ο Λυκούργος κατήργησε το έθιμο αυτό και το αντικατέστησε με μαστιγώσεις εφήβων γύρω από τον βωμό και έτσι γεμίζει με αίμα όταν γίνονται οι μαστιγώσεις. Έτσι εκπληρώνεται η θέληση της θεάς, αφού ο βωμός γεμίζει με ανθρώπινο αίμα. Η ιέρεια που κρατάει το ξόανο βρίσκεται εκεί την ώρα της μαστίγωσης. Το ξόανο είναι πολύ μικρό και ελαφρύ, αλλά όταν οι μαστιγωτές χτυπούν ελαφρά κάποιον έφηβο, λόγω της ωραιότητάς του ή του αξιώματός του, τότε το ξόανο γίνεται πολύ βαρύ στα χέρια της ιέρειας. Τότε αυτή κατηγορεί τους μαστιγωτές και φωνάζει ότι πιέζεται από το βάρος εξαιτίας τους. Έτσι το άγαλμα αυτό συνήθισε από τις ανθρωποθυσίες στην Ταυρίδα να ευχαριστιέται από τα αίματα των ανθρώπων».

[Μτφρ: Το μέρος που ονομάζεται Λιμναίο είναι αφιερωμένο στην Ορθία Άρτεμη ... Όταν οι Λιμνάτες Σπαρτιάτες και οι Κυνοσουρείς και αυτοί από τη Μεσόα και την Πιτάνη προσφέροντας θυσία στην Άρτεμη κατέληξαν σε διαμάχες και έφθασαν σε φόνους και πολλοί πέθαναν στον βωμό, ενώ κάποια αρρώστια σκότωσε τους υπολοίπους. Τότε κάποιος χρησμός τους όρισε να ραντίζουν τον βωμό με ανθρώπινο αίμα και θυσίαζαν όποιον καθόριζε ο κλήρος. Ο Λυκούργος όμως αντικατέστησε το έθιμο αυτό με μαστιγώσεις εφήβων κι έτσι ο βωμός γεμίζει με ανθρώπινο αίμα. Η ιέρεια με το ξόανο βρίσκεται κοντά τους. Το ξόανο είναι ελαφρύ εξαιτίας του μικρού μεγέθους του. Αλλά αν κάποτε οι μαστιγοφόροι χτυπούν με φειδώ εξαιτίας της ομορφιάς ή της κοινωνικής θέσης ενός εφήβου, τότε το ξόανο γίνεται βαρύτερο για τη γυναίκα και εκείνη το κρατά με δυσκολία. Τους κατηγορεί και λέει ότι υποφέρει εξαιτίας τους. Αυτή η προτίμηση του αγάλματος για ανθρώπινο αίμα έχει παραμείνει από την εποχή των θυσιών στη Ταυρική.]

Δεξιά: Μολύβδινα ειδώλια από το ιερό της Ορθίας Αρτέμιδος στην Σπάρτη (από τον 7ο αιώνα ως τα μέσα του 3ου αιώνα π.Χ.) (Πηγή: Εφημερίδα Το Βήμα, Πολιτισμός, Τετάρτη 25 Ιουλίου 2007, σελ. Α20)

ΑΛΕΑ, ΟΡΘΙΑ ΑΡΤΕΜΗ & ΔΙΟΝΥΣΟΣ

Αριστερά: Τελετή στην οποία μαστιγώνεται μια γονατιστή γυναίκα προς τιμήν του θεού Διονύσου. (Πομπηία, Βίλλα των Μυστηρίων)

Μέσο: Ο θεός Διόνυσος (Πομπηία, Βίλλα των Μυστηρίων)

Δεξιά: Σάτυρος του Διονύσου (Πομπηία, Βίλλα των Μυστηρίων)

Είναι καθολικά δεκτό ότι οι τοιχογραφίες της Βίλλας των Μυστηρίων δείχνουν σκηνές της Μυστηριακής λατρείας του Διονύσου.

«Μετά δε Στύμφαλόν εστιν Αλέα, συνεδρίου μεν του Αργολικού μετέχουσα και αύτη, ʼλεον δε τον Αφείδαντος γενέσθαι σφίσιν αποφαίνουσιν οικιστήν. Θεών δε ιερά αυτόθι Αρτέμιδός εστιν Εφεσίας και Αθηνάς Αλέας, και Διονύσου ναός και άγαλμα. Τούτω παρά έτος Σκιέρεια εορτήν άγουσι, και εν Διονύσου τη εορτή κατά μάντευμα εκ Δελφών μαστιγούνται αι γυναίκες, καθά και οι Σπαρτιατών έφηβοι παρά τη Ορθία.» (Μτφρ: «Μετά τη Στύμφαλο είναι η Αλέα (χωριό Αλέα πρώην Μπουγιάτι), που και αυτή μετέχει στην αργολική ομοσπονδία. Εδώ υπάρχουν τα ιερά της Εφεσίας Αρτέμιδος, της Αλέας Αθηνάς και του Διονύσου, με άγαλμα του θεού. Κάθε χρόνο τελούν προς τιμήν του τα Σκιέρεια, όπου, σύμφωνα με χρησμό του μαντείου των Δελφών, μαστιγώνονται οι γυναίκες, όπως και οι έφηβοι των Σπαρτιατών στη γιορτή της Ορθίας»] (Πηγή: Περιηγήσεις Παυσανία από την Αργολίδα στην Αρκαδία, Ιστορικά Ελευθεροτυπίας, Νο 249. 19 Αυγούστου 2004 σελ. 13,14).

«Ήταν δε η λατρεία του [Διονύσου] όχι πανελλήνιος μόνον, αλλά παγκόσμιος και αρχαιότατη, ως μαρτυρεί η εν Βοιωτία, ένθα πλάστηκε και ο πρώτος περί αυτού ελληνικός μύθος, λατρεία αυτού ως Διονύσου Ενδένδρου, η οποία υπενθυμίζει τους αρχαιότατους χρόνους της δενδρολατρείας, ως Διονύσου Στύλου και ως Διονύσου Περικιονίου (στην Θήβα), και τα ίχνη της σε αυτόν ανθρωποθυσίες στην Ποτνία, όπου λατρεύονταν ως Αιγοβόλος, διότι ο ίδιος ο θεός αντικατέστησε με αίγα το ωραίο παιδί, το οποίο θυσιάζονταν στον βωμό του κατά χρησμό του μαντείου των Δελφών.»

«Εκ των πολλαπλών δε εορτών του [Διονύσου] άξιες μνείας είναι ιδίως τα υπό των Θυιάδων τελούμενα όργια του Διονύσου ανά διετία μεν εις την κορυφή του Παρνασσού και ανά τριετία (τριετηρικά) στα στενά του Κιθαιρώνα, τα εν Αλέα της Αρκαδίας «Συφέρεια», κατά την τέλεση των όποιων μαστιγώνονταν οι γυναίκες (λείψανο ανθρωποθυσίας),» (Πηγή: Γεράσιμος Δ. Καψάλης, Πρόεδρος Εκπαιδευτικού Συμβουλίου, Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος Θ΄, σσ. 407 - 411)

ΚΥΠΡΟΣ

 1. Η Νεολιθική Χοιροκοιτία του Πορφύριου Δίκαιου

Ο Δίκαιος (1953) έφερε στο φως με την ανασκαφή του πολλά οργανικά κατάλοιπα και σημαντικές ταφές. Αποκάλυψε εστίες έξι διαφορετικών τύπων γεμάτες με τέφρα, ξυλάνθρακα και οστά ζώων in situ, προφανώς κατάλοιπα γευμάτων. Τρεις λιθόστρωτες εστίες είχαν τοποθετηθεί σε θέση ταφών. Δύο από αυτές ίσως συνδέονται με ανθρωποθυσίες. Στο «θόλο» ΧV(II), δάπεδο XII, η εστία τοποθετήθηκε στο άνω τμήμα μιας ταφής που ανήκει στο δάπεδο XIII και η οποία θεωρήθηκε ανθρωποθυσία ως τελετουργία γερής θεμελίωσης (foundation rite). Στο «θόλο» XLVIII, δάπεδο ΙΙΙ, η εστία βρίσκεται στο κέντρο και ακριβώς πάνω από το μικρό τάφο ενός παιδιού. Η ταφή αυτή θεωρείται ανθρωποθυσία για δημιουργία νέου δαπέδου και επανατοποθέτηση της εστίας (Dikaios 1953).

Γενικά, οι νεκροί, ενήλικες ή παιδιά, θάβονταν σε λακκοειδείς ρηχούς τάφους σκαμμένους στα δάπεδα. Στα ύστερα στάδια του οικισμού παρατηρείται αυξημένη θνησιμότητα, ιδίως ενηλίκων, με διπλές και τριπλές ταφές. Οι νεκροί βρίσκονται σε συνεσταλμένη στάση με ποικίλο βαθμό συστολής. Σε κάποιες ταφές, μυλόπετρες ή μεγάλοι επίπεδοι λίθοι είχαν τοποθετηθεί επίτηδες στην κεφαλή ή σε άλλα μέρη του σώματος. Η τελετουργία αυτή φαίνεται να δηλώνει νεκροφοβία (οπ. ανωτ.). Γενικά, είναι φανερή κάποια «έμφαση στα κρανία» (skull emphasis), και μία εναλλακτική ερμηνεία είναι ότι ίσως η τοποθέτηση λίθων πάνω στα κρανία είχε ως σκοπό σε κάποιες περιπτώσεις να καλύψει (να «προστατέψει» ή να κρύψει;) το κεφάλι ή το πρόσωπο του νεκρού (Niklasson 1991).

(Πηγή: http://www.ancientcyprus.ac.uk/Papers/Tsaliki1/page1.html)

ΜΥΚΗΝΕΣ

ΑΡΚΑΔΙΑ

ΛΥΚΑΙΟ ΚΑΙ ΛΥΚΟΣΟΥΡΑ - Η ΓΕΝΕΘΛΙΟΣ ΚΟΙΤΙΔΑ ΤΩΝ ΑΡΚΑΔΩΝ

Του Θεόδωρου Σπυρόπουλου, Εφόρου αρχαιοτήτων Αρκαδίας - Λακωνίας Επίκουρου καθηγητού του Πανεπιστημίου Αθηνών.

(Η ομιλία αυτή, έγινε στις 6 Μαΐου 1996 στο ξενοδοχείο Novotel στην Αθήνα, σε εκδήλωση του Συλλόγου Άνω Καρυωτών «ο Λύκαιος Δίας», με θέμα τα Λύκαια.)

Οι απόψεις που θα διατυπωθούν σήμερα ενέχουν μία προσωρινότητα και προεξαγγελτική αναφορά σε θεμελιώδη ζητήματα της Ιστορίας του χώρου και της λατρείας των Λυκαίων, εν όψει μίας έρευνας του χώρου που αποτελεί προσδοκία όλων υμών και διακαή επιθυμία και ημών. Πράγματι μετά τις έρευνες του Κων/νου Κουρουνιώτη, στις αρχές του αιώνα μας (1902 - 1909) η αρχαιολογική σκαπάνη σίγησε παντελώς στην Ιερά Κορυφή της Αρκαδίας, ενώ οι έρευνες του σοφού μελετητή, που έγιναν με κάποια σπουδή, έλυσαν τόσα ζητήματα όσα και πλείονα ίσως κατέλιπον αναπάντητα και αμφιλεγόμενα.

Αλλά πρώτον, ας τοπογραφήσουμε συντόμως περί του χώρου και των μνημείων, γενεαλογούντες έπειτα κατά τα παραδιδόμενα και τέλος επιφέροντες τις δικές μας κρίσεις και ερμηνείες περί των σεπτών Μνημείων και των συντελουμένων περί αυτά φρικωδών θέσμιων του παλαιότατου παρελθόντος.

Το όρος Λύκαιον είναι ο ορεινός όγκος ασβεστολιθικών υψωμάτων δυτικώς του οροπεδίου της Μεγαλοπόλεως εις την περιοχή της Παρρασίας (Παυσανίας 8, 38, 2 κε, 4, 20, 2, 8, 41, 3, Στράβωνος Γεωγραφικά 8, 348, Παυσανίας 8, 2, 1, Θουκυδίδης, 5, 54, 1). Ο Πολύβιος περιελάμβανε το όρος μεταξύ των μεγίστων της Ελλάδος, εξ' ου και το παρά Θεοκρίτω «όρεα μακρά» (1, 123). Το όρος είχε πολλά δάση κατά την αρχαιότητα καθώς και πολλές πηγές (Παυσανίας 8, 38, 3 κ.ο.κ.).

Ο ορεινός όγκος του Λυκαίου αποτελείται από δύο κορυφές, την κορυφή Στεφάνι με υψόμετρο 1400 μέτρα προς Βορρά και την αμέσως χαμηλότερη αλλά περισσότερο ελεύθερη και περίοπτη που ονομάζεται κορυφή του Προφήτου Ηλία από το ομώνυμο παρεκκλήσιο ή Διαφόρτι. Μεταξύ των δύο κορυφών βρίσκεται μικρός επίπεδος χώρος 350 Χ 120 μέτρα σε υψόμετρο 1200 μέτρα, όπου ιδρύθηκαν Ιππόδρομος και Στάδιο με μεγάλη Στοά καθώς και συμπληρωματικά κτίρια μεταξύ των οποίων ο Παυσανίας μνημονεύει Ιερόν Πανός. Τα κτίρια χρονολογούνται κυρίως στους πρώιμους Ρωμαϊκούς χρόνους. Στη θέση αυτή εορτάζοντο τα Λύκαια, δηλαδή πανελλήνιοι αθλητικοί αγώνες ανά τετραετία, το έπαθλο της νίκης των οποίων ήταν ένα χάλκινο αντικείμενο. Το καθ' αυτό ιερό του Διός ευρίσκετο επί της κορυφής του υψώματος του προφήτη Ηλία και απετελείτο από δύο σημεία δηλαδή τον βωμό του Λυκαίου Διός και το Τέμενος του ιδίου Θεού.

Ο βωμός ευρίσκεται Επί της κορυφής του υψώματος και χαρακτηρίζεται από τον Παυσανία ως «γης χώμα». 20 μέτρα χαμηλότερα από το βωμό επί της νότιας πλαγιάς του ευρίσκετο επί μικρού ανδήρου το τέμενος του Λυκαίου Διός εις το οποίο κατά τον Παυσανία απηγορεύετο η είσοδος στους ανθρώπους. Ο Κουρουνιώτης εις την Α.Ε. 1904 σελ. 162 σημειώνει ότι: «Ο βωμός του υπήρχε Επί της κορυφής του Αη Λιά ήταν φανερό εκ των λειψάνων των θυσιών και των λοιπών σημείων, άτινα ήταν πάντοτε ορατά επί της επιφανείας αυτής». Το μέρος εκείνο της κορυφής όπου ο βωμός του Διός ονομάζεται και σήμερα από τους χωρικούς «κόκαλα», αναλόγους δε λαϊκούς θρύλους για καμένα και ημιαπολιθωμένα τεμάχια οστών καθώς και για φρικτές θανατώσεις ομήρων από τους Αρχαίους στην κορυφή του Λυκαίου έχουν καταχωρήσει στα βιβλία τους οι περιηγητές Gell και Ross.

Για το τέμενος του Διός ο Κουρουνιώτης γράφει: «Μακρά γραμμή εκ μεγάλων αργών λίθων ορίζει την περιοχή του τεμένους και αναγνωρίζεται σήμερον μέχρις αποστάσεως 120 μέτρων. Ώστε το αρχαίον τέμενος είχε πλάτος 55 μέτρα και μήκος τουλάχιστον 120 μέτρα».

Τα πορίσματα της ανασκαφής Κουρουνιώτη έχουν εν συντομία ως εξής: Ο βωμός ήταν τεχνητός και εκ συσσωρεύσεως πολλών οστών και των λειψάνων των θυσιών. Η διάμετρος της επιφάνειας είναι 30 μέτρα, το δε βάθος των χωμάτων 1,5 μέτρα μέχρι τον στερεόν βράχον. Το χώμα περιγράφει ο Κουρουνιώτης, «ως λεπτότατον, μέλαν ως η τέφρα εκ της πυράς των θυσιών μετά πλήθους μικρών οστών». Αναφέρει δε και «λίθους μεγάλους, ων τινές ημίκαυστοι, αλλαχού μεν σποραδικώς αλλαχού δε ως εις μικρούς σωρούς, ευρίσκοντο δε μετά του μέλανος χώματος και πολλά σχετικώς αλλά λίαν μικρά τεμάχια λεπτών αγγείων», τα οποία χρονολόγησε εις τον 5ο και 4ο αιώνα π.χ. Με απογοήτευση παρατηρεί ότι δεν απεκάλυψε εις τον βωμό μικρά αφιερώματα ή άλλα πανάρχαια πράγματα, εξ ων θα εγινετο δυνατόν να βεβαιωθεί η επικρατούσα ιδέα περί της μεγίστης αρχαιότητος της λατρείας του Διός, να καθορισθεί δε και το είδος ταύτης. Συμπεραίνει ότι ο βωμός δεν υπέστη αλλοίωσιν τινά υπό του χρόνου από της αρχαιότητος μέχρι σήμερον, βεβαιώνει κατηγορηματικώς ότι εξετάσας μετά προσοχής τα οστά δεν εύρεν μεταξύ τούτων ουδέν χαρακτηριστικόν ανθρωπίνου οστού. Τα μεγαλύτερα οστά ανήκουν εις βόας και χοίρους. Του τεμένους η επίχωσις είχε ύψος περίπου 60 εκατοστά επειδή δε ήτο μελανού χρώματος υπέθεσεν ο Κουρουνιώτης ότι τούτο ωφείλετο εις το αίμα των ζώων και θεωρεί την θέση τρόπον τινά πρόθυσιν. Εντός του τεμένους εύρεν χάλκινα αγαλμάτια του Διός με τον αετό και τον κεραυνό, του Ερμού, Αρκαδικών ποιμένων, του Απόλλωνος καθώς και κρίκους και ελάσματα χρονολογούμενα από τον 6ο ως τον 4ο αιώνα π.χ. Ο αυτός ανασκαφέας εύρεν κατά χώραν και συνεπλήρωσε περαιτέρω τις βάσεις επί των οποίων ίσταντο οι δύο κίονες για τους οποίους ο Παυσανίας γράφει τα εξείς: «Προ δε του βωμού κίονες δύο ως επί ανίσχοντα εστήκασιν ήλιον, αετοί δε επ' αυτοίς επίχρυσοι τα γε έτι παλαιότερα επεποίηντο». Οι βάσεις είναι τρίβαθμες, χρονολογούνται από τον Κουρουνιώτη κατά τον 5ο ή 4ο αιώνα π.χ. ο δε σπόνδυλος που ευρέθη ήτο εκ μαρμάρου Δολιανών μετά 20 ραβδώσεων ύψους 0,48 μέτρων και διαμέτρου 0,78 μέτρα.

Από τις ανασκαφές του Κουρουνιώτη διεφωτίσθη αρκούντως η Τοπογραφία των Μνημείων του Λυκαίου όρους και πολλά των μνημείων του χώρου ήλθαν στο φως, καίτοι μερικώς μόνον ως το ιερόν του Παρρασίου Απόλλωνος, δεν απεκαλύφθησαν όμως αλλά, εν οις και το μνημονευόμενον υπό του Παυσανία Ιερόν του Πανός. Διαπορεί δε και ο ανασκαφέας και άλλοι πώς εις θέσιν δυσπρόσιτον και μετέωρον οι αρκάδες εγκατέστησαν πλήρη αθλητικόν στίβον, εις τον οποίον προσέτρεχαν ανά τετραετίαν κατά μήνα Ιούλιον, ως υποθέτει, αθληταί εξ όλων των σημείων του Ελληνικού και είτα του Ελληνορωμαϊκού Κόσμου, ως μαρτυρείτε και εκ των ολίγων επιγραφών των Λυκαιονικών, που ευρέθησαν εις τον χώρον της Αγοράς. Η χρονολογία των κτιρίων, της αγοράς είναι ως είπομεν οι πρώιμοι ελληνιστικοί και αυτοκρατορικοί χρόνοι, όταν φαίνεται αναβίωσαν οι αγώνες με την ενίσχυσιν των αυτοκρατόρων, ιδιαίτερα πιστεύουμε του φιλέλληνος αυτοκράτορος Ανδριανού και του μεγάλου Έλληνος των χρόνων εκείνων Ηρώδου Αττικού, ο οποίος ίδρυσε μέγα Παλλάδιον της Ελληνικής Παραδόσεως, καλλιτεχνίας και θρησκείας εις την πόλιν Εύα της Αρκαδίας, από όπου επισκοπούσε τα κατά Αρκαδία και Πελοπόννησον θέσμια, μύστης ο ίδιος των Ελευσινίων και ίσως και άλλων μυστηρίων και ανακαινιστής των Ασκληπιείων και των ολυμπίων. Εκεί